سوال داشتم از یک بانوی حنفی مذهب در باره حق میراث‌شوهر که به بعد از فوت شوهر ، میراث به کی می رسد ، توضیح خواستند . چون این بانو پیرو مذهب حنفی است اول دیدگاه مذهب حنفی را می نویسیم و بعد چون من نه شیعه هستم و نه سنی دیدگاه خود را می نویسم.
در فقه حنفی (و به‌طور کلی فقه اهل سنت)، میراث مردی که فوت می‌کند به برادر نیز می‌رسد، اما این موضوع مشروط به نبودن ورثهٔ نزدیک‌تر (مانند فرزند، نواسه ، و پدر) است.. معنی این سخن، این است که اگر متوفی پسر دارد و یا نواسه پسری دارد و یا پدر دارد آنها مقدم هستند نه برادر.
شرایط ارث بردن برادر:
• در صورتی که متوفی فرزند، نواسه (پسر)، و پدر نداشته باشد: برادران (پدری، مادری،) بر اساس نوع خویشاوندیشان ارث می‌برند.
• در صورتی که متوفی فرزند یا پدر داشته باشد: برادران کلاً از ارث محروم (محجوب) می‌شوند و چیزی به آنها نمی‌رسد.
دلیل قرآنی این موضوع:
احکام ارث برادران و خواهران (که در فقه به عنوان کلاله شناخته می‌شوند؛ یعنی کسی که نه فرزند و نه پدر دارد) [ مانند من که نه فرزند دارم و نه پدر] در قرآن کریم در سوره نساء (آیه‌های ۱۲ و ۱۷۶) بیان شده است:
اول آیه ۱۲ سوره نساء (درباره برادران و خواهران مادری):
«وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ ۚ فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَٰلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ…»
(و اگر مردی یا زنی که از او ارث می‌برند، کلاله [بی‌اولاد و بدون پدر] باشد و برادر یا خواهری داشته باشد، برای هر کدام یک‌ششم است و اگر بیشتر از این باشند، در یک‌سوم شریکند…)
دوم : آیه ۱۷۶ سوره نساء (درباره برادران و خواهران پدری یا پدری و مادری):
آیه ۱۷۶ سوره نساء (معروف به آیه کلاله) حکم ارث بردن برادران و خواهران را در صورت نبود فرزند برای متوفی مشخص می‌کند و ترتیبات سهم‌بری از جمله اینکه سهم مرد دو برابر سهم زن است را تبیین می‌نماید.
نتیجه اینکه اگر متوفی پسر و یا پدر می داشته باشد به برادر چیزی نمی رسد.
دیدگاه من:
قرآن مجید به اساس ایجابات و مقتضات عصر و زمان که زندگی می کنیم تحلیل و تفسیر می شود و دلیل ما به استناد سخن ابن عباس رض است که گفته است « القرآن یفسروا الزمان » یعنی قرآن به اساس عصر و زمان که زندگی می کنیم تحلیل و تفسیر می شود نه اینکه قرآن را متنی قبول کنین . این سخن فوق العاده مهم است زیرا معنی واقعی شریعت را زنده نگه می دارد . شریعت در واژه شناسی یعنی یک جویبار آب روان! . این جویبار مسیر خود را تغییر می دهد نه اینکه به یک حالت باقی ماند . پس احکام هم تحلیل و تفسیر آن نظر به شرایط زمان تغییر می کند و به یک حالت باقی نمی ماند . در تاریخ اسلام دو موضوع مهم را می خوانیم اول اینکه خلیفه دوم حضرت عمر رض جزای سرقت را در ایام قحطی تغییر داد یعنی احکام تغییر کرد و دوم یک دلیل که حضرت علی رض شهید شد همین بود که او میگفت که قرآن باید به اساس ایجابات زمان تفسبر شود . و این کار را جتی مردم شیعه هم توجه عمیق نمی کنند مثلا حق طلاق را از زن گرفته اند در حالیکه « خلع » حق طلاق را به زن هم می دهد که درین مورد قبلا نوشته ام.
در جهان امروز زنان و مردان یعنی شوهران و همسران شان یکجا کار می کنند و زندگی می سازند یعنی شوهر تنها نفقه آورنده نیست ؛ پس همسر هم حق میراث را دارد . دوم شوهر حق دارد تا وصیت نامه خود را بنویسد و ثبت دفتر ابالتی کند تا بعد از مرگش همان تطبیق شود .
جهان امروز ، جهان تساوی حقوق مدنی است و باید و باید با زنان و مردان یک رنگ معامله کرد نه اینکه همسران را که یک عمر با همسر شان کار کرده اند و زحمت کشیده اند و اگر کار بیرون خانه نکرده اند در خانه اولاد تربیه کردند و سرپرستی خانواده را کردند اونها از حق میراث محروم شوند و این عدالت نیست ، ظلم است . مشکل مسلمانان این است که در بسیار موارد تفسیر قرآن را نظر به شرایط زمان و مکان نمی بینند و من این را در گذشته هم نوشته ام و حق تلفی های بزرگ صورت می‌گیرد مخصوصا در بخش میراث دختران را که هیچ کمی و کمبودی از برادران شان ندارند کمتر میراث می‌دهند . در جهان امروز باید هما اولاد ، دختر و پسر و همسر متوفی در قدم اول باید مستحق میراث شود زیرا ما در زمانه بک هزار و چهار صد سال قبل زندگی نمی کنیم و عصر امروز ایجاب می کند که مردان خانواده از عدالت تام کار گیرند و همسر شانرا گرامی دارند اما نه اینکه حقوق دیگران را پایمال کنند که این هم ظلم است . اگر خودش کار کرده و سرمایه و ملکیت دارد به همسرش می دهد چرا نی و اما حق دیگران را نمی تواند به همسرش میراث یا تحفه دهد که این ظلم است و ظلم برابر به شرک است . در مورد اولاد یک حدیث حضرت رسول اکرم است که فرموده حتی در بوسیدن اولاد تان از عدالت کار گیرید و این تفسبر همان آیه های است که در بالا تذکر دادیم . اگر ما قرآن را متنی قبول کنیم و تفسیر آنرا نظر به شرایط زمان نادیده بگیریم پس بردگی و کنیزی هم باید قبول شود . نخیر ! اینطور نیست و دین اسلام یک دین مدنی است و نظر به ایجابات عصر تفسیر می شود و عصر حاضر ایجاب عدالت تام را میان زن و شوهر ، اولاد و خانواده در مجموع می کند . آنانیکه خلاف عدل رویه می کنند باعث بربادی خانواده خود و بی عدالتی در جامعه می شوند .
فرید یونس
