قسمت پایان
ابدالی ها که مانند غلزایی ها به زبان پشتو صحبت می‌کردند. از گفتار غلزایی ها میان خودشان فهمیدند که با کی روبرو شدند .
از این حالات استفاده کرده، بی‌خبر به جان غلزایی ها حمله کرده و در نتیجه، عبدالغنی خان توانست بر نیروهای سیدال خان که به کمک یونس‌خان شتافته بودند، نیز غلبه کند (۶، ج ۱، ورق ۶۴–۶۷).
در ماه اپریل سال ۱۷۳۷ م. لاردی نادرشاه در نزدیک دیوارهای شهر قندهار موضع گرفتند. به هدایت نادرشاه، که برای یک محاصره بسیار طولانی آماده‌گی می‌گرفت، آن‌ها در اطراف این شهر عملاً یک شهر دیگر با قلعه و دیوارهای مستحکم، بازارها و مسجدها، حمام‌ها و خانه‌های مسکونی ساختند. مواد خوراکی نه تنها از حومه قندهار، بل از مناطق مرکزی ایران و نواحی دیگر جمع‌آوری و به این‌جا ذخیره شد. نظر به اظهارات یک اجنت انگلیسی، حتی از بندر عباس مواد خوراکی به قندهار فرستاده شد. در ماه فبروری سال ۱۷۳۸ م. اهالی کرمان مکلف بودند تا به حساب سرانه هر مرد مقدار ۱۵ و هر زن مقدار ۷ من تبریزی (یک من تبریزی معادل ۲ کیلوگرام می‌باشد) گندم به سپاه بدهند (ص ۱۱۶، یادداشت ۳).
در شروع سال ۱۷۳۸ م. تمام قلعه‌ها و نواحی اطراف قندهار در تصرف نادرشاه قرار گرفتند. در میانه‌ای ماه مارچ امیرپورش به قلعه قندهار داده شد. برای انجام این کار به تعداد ۹۰۰۰ نفر داوطلب که سوم حصه‌ای آن‌ها را ابدالی ها تشکیل می‌داد، توظیف شدند. این حمله عقب زده شد. نادرشاه برای حمله دیگر تدارک گرفت. نخست شیطانک‌های خود را وظیفه داد تا تمام اطلاعات کامل را از داخل قلعه جمع‌آوری و نقاط مستحکم و ضعیف را با زمان مراقبت‌های کم و شدید تثبیت نمایند. بعد از جمع‌آوری اطلاعات مورد نیاز، دستور حمله جدید با یک سخنرانی آتشین داده شد. در این سخنرانی نادرشاه برای افرادی که خوب بدرخشند، وعده مکافات و هدایای خوب داد و افرادی را که تنبلی و عقب‌نشینی کنند، به جزاهای سخت تهدید کرد.
با این حمله شهر تصرف شده، البته درست‌تر خواهد بود اگر بگوییم که آخرین مدافعان شهر قندهار که در قلعه مستحکم پنهان شده بودند، تسلیم شدند. در میان زندانیان این قلعه که توسط نادر آزاد شدند، ذوالفقارخان و برادر کوچک او احمد (شاه آینده این سرزمین) نیز شامل بودند. این دو نفر از همان زمانی که از هرات فرار کرده و به قندهار آمده بودند، در این قلعه نظر بند بودند. در شهرهای کرشک، بست و زمین‌داور نادرشاه حاکمان را برطرف و نماینده‌های خود را از میان افراد خاندان ابدالی به جای آن‌ها نشاند. حکومت قندهاربه عبدالغنی خان سپرده شد. به آن ابدالی‌هایی که از خود در این جنگ قهرمانی نشان داده بودند، اجازه داده شد تا از مناطق دور دوباره به همان مکان‌های اولیه پدران خود که در اخیر سده شانزدهم و شروع سده هفدهم زندگی می‌کردند، دوباره به آنجا برگردند. اما در عوض، به جای ابدالی‌ها در حومه‌های مشهد، نیشاپور و دامغان غلزایی‌ها کوچانده شدند. نادرشاه به تعداد یک هزار نفر از جوانان قوم غلزایی را شامل نظام عسکری خود ساخت. قلعه سابق کند هار ویران و قلعه‌ای را که تازه توسط سپاهیان او ساخته شده بودند، به‌حیث قلعه اصلی پذیرفته شد و نامش را نادرآباد گذاشت. [۶، ج ۱، ورق ۱۵۵؛ ۲۳۳ص ۱۲۰)
همزمان با لشکرکشی نادر به کندهار بیگلربیگ هرات نیز سپاه بزرگی به‌شمول ملیشه‌های داوطلب را جمع‌آوری و در خراسان شمالی به عملیات فرستاد. فرماندهی این سپاه در ظاهربه عهده رضا قلی میرزا ـ پسر ارشد نادرشاه بود که ولیعهد شاه نیز شناخته می‌شد. اما چون او هنوز هفده ساله بود و به سن کمال نرسیده بود، چند نفر مشاور به او کمک می‌کردند که آزموده‌ترین آن‌ها تهماسب خان جلایر بود. در سال‌های ۱۷۳۶–۱۷۳۷ م. در زیر فشار نیروی نظامی مشهد و هرات، در شهرهای اندخوی، مروچاق، چیچکتو، شاپورگان و غیره دوباره حاکمان دولت ایران نشانده شدند. [۶، ج ۱، ورق ۱۹۷–۲۰۱]
با شامل شدن قلعه‌های مستحکم در بخش‌های شمال شرقی کشور و کندهار در جنوب شرق آن به ساحه زیر تسلط نادر، در واقعیت امر حکمرانی دولت ایران در سرزمین‌های پیش از تهاجم افغان‌ها دوباره احیا گردید. اما نه نادرشاه و نه هم رضاقلی میرزا در مرزهای گذشته توقف نکرده، به جهانگشایی و استیلاگری خود به منظور گسترش باز هم بیشتر ساحه حکمرانی امپراتوری افشاری‌ها در منطقه ادامه دادند. در ضمن باید یادآوری نمود که اقدامات نظامی افشاری‌ها اکنون مبارزه آزادخواهانه نبود، بل در واقعیت امر خصلت جنگ‌های غارتگرانه داشت.
گرچه ولایت بلخ در سده شانزده تا شروع سده هژده توسط شیبانی‌ها و بعداً جنییدی‌ها رهبری می‌شد، نه توسط صفوی‌ها که افشاری‌ها اکنون ادعای وراثت نمایند، اما افشاری‌ها در عملیات نظامی خود به سمت شمال حاکم بلخ را مجبور ساختند تا سلطنت نادر افشار را به رسمیت شناخته و از آن متابعت کند. سپاهیان نادرشاه در عمق آسیای میانه یعنی در ماورالنهر (ساحه میان آمودریا و سیردریا) داخل شدند، اما حملات آن‌ها عقب زده شد. نادرشاه خودش در رأس یک سپاه بزرگ به هند مرکز امپراتوری قدرتمندمغول‌ها نیز حمله کرد و با غنایم و زیورات زیاد بازگشت، او در زمان اقامت خود در هرات این غنایم را به نمایش گذاشت (۲۲، ص ۱۵۰).
شاه و همراهان او به تاریخ ۱۰ ماه می سال ۱۷۴۰ وارد هرات شدند. مطابق رسم و معتقدات آن زمان و به هدایت فرستاده‌ای شاه که پیش از آن به هرات آمده بود، طی یک مراسم باشکوه از نادرشاه استقبال و همراهانش پذیرایی گردیدند. در این مراسم رهبران دولتی، بزرگان، متنفذان و اهل خبره، حاکمان ولایت هرات و تعداد کثیری از مردم عوام برای پذیرایی صف کشیده بودند. در میان مستقبِلین، بیگلربیگ ولایت مرو نیز حضور داشت. محمدکاظم، نویسنده کتاب «نامه عالم‌آرای نادری» در خدمت بیگلربیگ مرو‌بود (۶ ص ۲۱). محمدرضای برنابادی در «خاطرات» خود می‌نویسد که نادرشاه در این سفر وزیر بادغیس را احضار نمود و از وی خواست تا حساب‌های مالیاتی چهار سال گذشته ساحه مربوطه‌ای خود را گزارش بدهد و نادرشاه شخصاً تمام اسناد را ملاحظه نمود (۱، ورق ۳۶ ب ) این خبر می‌رساند که سایر کارمندان دولتی نیز از اجراآت خویش باید گزارش می‌دادند. در این سفر نادرشاه فرصت داشت تا غیر از امور نظامی، به کارهای اقتصادی نیز بپردازد. احتمال زیاد وجود دارد که نادرشاه در این سفر خود یعنی در سال ۱۷۴۰ م. دستور داده بود که اسب‌های نسل عرب را خریداری و در نسل‌گیری آن‌ها بپردازند. در این باره جهانگردان سده نوزدهم نیز مطالبی نوشته‌اند .
«تذکره» برنابادی حاکی از آن است که در جریان ده سال استحکام دولت نادر در ولایت هرات، رزمندگان این ولایت توانستند اقتصاد خود را که در نتیجه مناقشات و جنگ‌های میان تباری سال‌های پیشین واژگون شده بود، دوباره‌سازی نموده و بهبود ببخشند. اما از زمانه‌ای سال‌های ۴۰ موجی از نارضایتی‌ها و شورش‌ها که مشخصه همان وضعیت بود، در نواحی دیگر قلمرو دولت نادر به حرکت افتاده بود. در مشهد بعد از قتل نادر و پس از چند کودتای دولتی، شاهرخ نواسه نادر که توسط حریف‌هایش کور شده بود، به حیث پادشاه تاج‌گذاری شد (۱۷۴۸–۱۷۹۶ م.).
حکومت هرات سلطنت شاهرخ را به رسمیت شناخت، ولی نیروی کافی نظامی برای دفاع از شاه و تحکیم قدرت وی وجود نداشت. در شهرهای کوچک‌تر و دهات ولایت هرات نفوذ اقوام دیگر به ویژه جمشیدی‌ها و هزاره‌ها که بعد از کوچیدن ابدالی‌ها به کندهار جای آن‌ها را گرفته بودند، زیاد شده بود. در «تذکره» گفته می‌شود که در سال ۱۷۴۷ م.
قلعه برناباد توسط ۱۵۰ سوارکار جمشیدی و هزاره های شمشیر بدیت محاصره گردید. از این‌جا می‌توان تصور کرد که این حادثه، تنها حادثه‌ای نبوده است که رخ داده بود. در شرایط نبود ثبات قدرت دولتی، خانه‌ها، باغ‌ها و ملکیت‌های زمینداران بین شهر غارت می‌شدند. چور و چپاول، زورگویی و زورگیری به حدی رسیده بود که مردم شهر را ترک گفته و به جاهای دیگر کوچ می‌کردند. در شهر هرات که قبلاً ۷۰ تا ۸۰ هزار فامیل زندگی می‌کردند، اکنون تنها ۳۰ هزار فامیل باقی مانده بودند (۱، ورق ۴۲ ب )
در باره نفوس تباری هزاره در هرات یک واقعیت کافی خواهد بود که ذکر شود و آن اینست که سه سال بعد از آن تاریخ، نفوس هزاره‌ها در هرات به اندازه‌ای بود که یک نفر هزاره به نام درویش علی‌خان هزاره به حیث بیگلر بیگ در هرات برگزیده شد.
