هرات

به دوام گذشته :

زمانیکه خبر لشکر کشی های دوباره نادر بر ابدالی‌ها به هرات رسید، ذوالفقارخان به فکر طرح تاکتیکی دفاعی شهر هرات شد. او به شاه حسین حاکم کندهار مراجعه کرده و از وی کمک طلبید. شاه حسین پیش از آن هراتی‌ها را برای خروج از زیر یوغ صفوی‌ها تشویق کرده و وعده کمک داده بود.

جریان حوادث بعدی نشان می‌دهد که شاه حسین در این تحریکاتش یک هدف دیگر را دنبال می‌کرد و آن این بود که او می‌فهمید نادر و یا ابدالی‌های هرات هیچ‌کدام به تنهایی نمی‌توانند بالای کندهار پیروز شوند. لذا او باید کاری می‌کرد که از وحدت آن‌ها جلوگیری و خصومت میان آن‌ها را شدیدتر سازد. به همین سبب از یک طرف کوشش می‌کرد تا مناسبات خود را با نادر بهتر سازد و از طرف دیگر برای کمک یک سپاه سه‌هزار نفری غلجایی‌ها را به سرکردگی یک افسر آزموده به نام سیدال خان (سیدال خان ناصری ) به هرات فرستاد.

بلافاصله بعد از جشن نوروز یا سال نو هجری خورشیدی برابر با ۱۷۳۱ م. نادر با سپاهیانش از مشهد حرکت نمود و در محلی به نام نقره به مسافت ۱۰-۱۵ کیلومتری از هرات خیمه زد. در ابتدا با حمله‌های کوچک و شبیخون‌ها گاهی این زمانی و گاهی طرف دیگر پیروزی‌های به‌دست می‌آوردند، اما محاصره منظم هرات از جانب نادر در ماه می همان سال شروع گردید. دیری از محاصره نگذشته بود که در شهر کمبودی آرد و سایر مواد شروع شد. در یکی از شبیخون‌های سربازان نادر بالای افراد ذوالفقارخان تمام افراد وی کشته و خودش که خود را به هریرود انداخته بود به مشکل نجات پیدا کرد. محمد سیدال‌خان که در شروع محاصره بسیار فعالانه به ابدالی‌ها کمک کرده بود، اکنون امید خود را برای پیروزی از دست داده بود. او از صفوف ابدالی‌ها خارج شد و با غلجایی‌هایش روانه فرار گردید. (۲۳۳ص. ۵۱-۵۳)

هراتی‌ها در زمان محاصره شهر خواستند تا از طریق الله یار خان که در مشهد با نادر یک‌جا بود درباره شرایط تسلیم هرات مذاکره کنند. اما زمانی که از نزدیک شدن کمک کندهارخبر شدند به امید پیروزی جریان مذاکره را قطع نمودند. وقتی دیدند که این امید نیز به یأس تبدیل شده، ذوالفقارخان را به فراه  فرستاده و الله یار خان را دوباره به حیث حاکم هرات مطالبه نمودند.

مذاکرات صلح شش ماه دوام نمود و چند بار به علت عدم توافق ابدالی‌ها به شرایط قرارداد، این مذاکرات قطع گردید. ابدالی‌ها نمی‌خواستند خود را به شفقت و مهربانی نادر که پیروز میدان شده بود، بسپارند و از امکانات دست‌داشته برای وارد کردن استفاده کنند. در مرحله نهایی دفاع شهر هرات دو نکته اساسی و عمده شمرده می شدند نخست این‌که شهر باید از نگاه مواد غذایی تأمین شود. دوم این‌که باید متحدین کمک نمایند تا راه‌های خروج از محاصره جست‌وجو گردد.

طرفین روی مطالب اولی به موافقه می‌رسیدند، اما در موضوع دوم مشکلات زیادی برای توافق داشتند. بنابراین الله یار خان که تمام امکانات را اکنون از دست داده بود پذیرفت که شهر را تسلیم کند به شرطی که تمام مدافعین به شمول خودش زنده بمانند و شهر نیز توسط نیروهای فاتح جنگ ویران نگردد. کوتاه این‌که دروازه‌های شهر باز شد و سپاهیان نادر وارد شهر شدند.

اینبـار نادر تدابیر پیشگیرانه را برای جلوگیری از احیای حملات ابدالی‌ها روی دست گرفت. برای این منظور به تعداد ۶۰ هزار فامیل را به مناطق مشهد، نیشاپور و دامغان نقل مکان داد (۲۳۳، ص ۵۴)

برای تحکیم قدرت خود در تمام پست‌ها و مراکز و نواحی ولایت هرات که زیر نفوذ او قرار داشتند و به نحوی از انحا به حکومت وابسته بودند، اشخاص خود را تعیین نمود. به طور مثال در «تذکره» یادآوری شده است که یکی از اعضای خانواده برنابادی که به حیث خدمتگزار نزد وی کار می‌کرد و وفاداری‌اش را نسبت به نادر نشان داده بود، به حیث وزیر بادغیس تعیین گردید .

قابل یادآوری است که در این مرحله نادر در برابر مردم ولایت هرات از سیاست انعطاف‌پذیر کار می‌گرفت و مردم را مورد خشم و غضب بیهوده قرار نمی‌داد.    او با میتود های مکافات و مجازات کارش را پیش می‌برد. به گونه مثال، ابدالی‌های را که به طور واضح با دولت صفوی خصومت داشتند، از هرات کوچ داد، ولی شمار دیگران ها را نگذاشت تا در مناطق بسیار غنی و حاصل‌خیز زنده‌گی کنندو یک تعداد را در خدمت خود استخدام نمود. نادر با این سیاست خود دو بُرد داشت: از یک طرف، انشعاب میان قوم ابدالی را عمیق ساخت و از طرف دیگر با جلب افراد جنگی ابدالی‌ها که در زمان جنگ مهارت و استعداد خود را نشان داده بودند، صفوف سپاه خود را تقویت نمود.

مردم محلی ولایت هرات مانند سایر مناطق زیر سلطه دولت ایران مکلف بودند تابه دستور سرقوماندانان نیروهای مسلح، نیروهای داوطلب ملیشه را در اختیار سپاه بگذارند. چهار سال بعد زمانی که نادر به قدرت شاهی رسیده بود، در رأس یک سپاه ۸۰ هزار نفری به کندهار لشکرکشی و به پیرمحمد بیگلر ولایت هرات دستور داد تا به کمک ملیشه های چندین هزار نفری محلی هرات به مکران و بلوچستان رفته جلو خطر احتمالی از عقب جبهه را بگیرند. در جریان همین یورش بود که پیرمحمد به گناه دروغین خیانت به وطن متهم اعدام گردید (۲۳۳، ص ۱۱۷).

نادرشاه ضمن تدارک برای لشکرکشی قندهار در سال ۱۷۳۶ م. مانند عباس یکم ترجیح داد تا به عوض مسیر شمال از طریق مشهد مسیر جنوب را که نسبتاً کوتاه‌تر بود برگزیند. این مسیر با دور زدن دشت قاویورد و دشت لوت از طریق کرمان و سیستان به فراه می‌رسید. این مسیر چون از بیابان‌ها و مناطق غیرمسکون می‌گذشت و در موسم زمستان مطابقت می‌کرد، می‌بایست دسته‌های لوژستیکی سپاه برای تدارک مواد خوراکی پیشاپیش برآمده و از اهالی این مواد را خریداری نمایند. اما آن‌ها به بهانه این تدارکات بالای مردم ظلم کرده و مقدار زیادتر از اندازه لازم را از مردم بیچاره می‌ستاندند. این کار سپاهیان نادرشاه در مناطق کرمان، اصفهان و حتی منطقه دورافتاده‌ای بندرعباس و سایر شهرها چنان روزی آوردند که اهالی این مناطق در جریان ۷-۸ سال بعد از آن لشکرکشی با قحط روبرو بودند.

۲۱ نوامبر سال ۱۷۳۶ م. نادرشاه از اصفهان حرکت و بعد از سه ماه به تاریخ ۱۸ فبروری سال ۱۷۳۷ م. پس از طی نمودن مسافه یک و نیم هزار کیلومتر به گرشک رسید. شاه حسین حاکم قندهار بعد از این که از این اقدام نادرشاه خبردار شد تصمیم گرفت تا ضربه‌های ناگهانی و پیشگیرانه را بالای سپاهیان دشمن وارد نماید. درباره این جنگ در اثر محمدکاظم به گونه مفصل صحبت شده است. برای این منظور دو غند از افراد تبار غلجایی به قومانده نظامیان مشهور و آزموده ـ سیدال خان و یونس خان از قندهار بیرون شدند. تعداد افراد هریک از این غندها در حدود یک هزار نفر بود. وظیفه این دو قوماندان این بود که با استفاده از تاریکی شب بالای کمپ اردوی نادرشاه که در نزدیک کندهار به سمت غرب رود ارغنداب موقعیت داشت، حملات ناگهانی را انجام بدهند. اما عبدالغنی خان که در رأس غند ابدالی‌های زیر فرمان نادرشاه قرار داشت از این اقدام حریف تباری خود شاه حسین خبردار شد. عبدالغنی خان به یک تعداد از افراد باتجربه‌ای ابدالی وظیفه داد تا این حملات را خنثی نمایند. آن‌ها این کار را موفقانه انجام دادند. در این عملیات علاوه بر شجاعت و زرنگی، تصادف نیز به آن‌ها یاری رساند. تصادف از این قرار بود که یونس‌خان در تاریکی با یکی از ابدالی‌ها تصادم کرد. او فکر کرد که این شخص از افراد سیدال‌خان است بدون این که با او به مبارزه بپردازد رهایش کرد.