در دل شهر کهن خیوه، جایی که تاریخ در کوچههای گِلی و دیوارهای بلند نفس میکشد، قصر باشکوه نوراللهبای داستانی شنیدنی از گذشتههای دور را در خود نهفته دارد.
در اوایل سده نوزدهم، سید محمد رحیمخان اول (۱۸۰۶–۱۸۲۵) بر سرزمین خوارزم حکومت میکرد. او مردی دانشآموخته، دادگر و مردمدوست توصیف شده است؛ حاکمی که از استبداد دوری میجست و به آبادانی سرزمینش میاندیشید.
در آن زمان، شهر درون ایچانقلعه بهشدت پرجمعیت بود و امکان ایجاد باغی بزرگ در آن وجود نداشت. شاه که دلبسته طبیعت و باغهای وسیع بود، چشم به باغی گسترده در بیرون شهر دوخت؛ باغی که به نوراللهبای تعلق داشت و بیش از ده هکتار وسعت داشت.
پس از گفتوگو، نوراللهبای باغ خود را به بهای روز فروخت، اما شرطی گذاشت: نام او باید برای همیشه بر این مکان باقی بماند. شاه این شرط را پذیرفت و بدین ترتیب، این مجموعه به نام «قصر نوراللهبای» شناخته شد.
با گذر زمان، این باغ به یکی از مهمترین مجموعههای سلطنتی تبدیل شد. در سال ۱۸۵۹، سید محمد خان ساختوسازهایی را ادامه داد و «قبولخانه» را بهعنوان محل دیدار با مردم بنا نهاد؛ جایی برای رسیدگی به مشکلات و خواستههای رعایا.
اما شکوه واقعی این قصر در دوران فیروزخان (۱۸۹۶–۱۹۰۴) شکل گرفت. او مجموعه را بهگونهای گسترش داد که به «بیشحویلی» یا «پنجحویلی» معروف شد؛ ساختاری با پنج دروازه مستقل که هرکدام کاربری ویژهای داشتند:
•دروازه نخست: محل نگهداری اسبها و اقامت اسببانان
•دروازه دوم: بخش مرتبط با ولیعهد، اسفندیارخان، که فردی دانشمند، هنرمند و چندزبانه بود
•دروازه سوم: حرمسرا، تالار پذیرایی، حمامها و چاهها
•دروازه چهارم: حریم خصوصی خاندان ولیعهد
•دروازه پنجم: محوطهای وسیع برای ضیافتها و گردهماییهای شاهانه
فیروزخان در ۱۹ سالگی به تخت نشست و تا سال ۱۹۱۰ حکومت کرد. پس از او، اسفندیارخان به قدرت رسید، اما دوران حکومتش کوتاه و پرآشوب بود. او در سال ۱۹۱۸، در دفتر کار خود بهدست جنیدخان ترکمن به قتل رسید؛ رویدادی که نشان از رقابتهای پنهان قدرت در آن زمان داشت.
خانات خوارزم که از قرن شانزدهم شکل گرفته بود، سرانجام در سال ۱۹۲۴ فروپاشید. پیش از آن، در فاصله ۱۹۲۰ تا ۱۹۲۳، این منطقه به جمهوری سوسیالیستی شوروی خوارزم تبدیل شده بود.
سالها بعد، این قصر عظیم بهدلیل بیتوجهی به مکانی متروکه تبدیل شد؛ جایی که حتی به انبار و محل تجمع افراد بیسرپناه بدل گشته بود. اما در سال ۲۰۱۷، با حمایت شوکت میرضیایف، روند احیا و بازسازی آن آغاز شد و این مجموعه بار دیگر جان گرفت.
امروزه قصر نوراللهبای بهعنوان یکی از مهمترین موزیمهای تاریخی ازبکستان، با گالریها و نمایشگاههای متنوع، جلوهای از پیوند هنر، معماری و تاریخ را به نمایش میگذارد. این بازسازی بر اساس عکسها و طرحهای خدایبرگن دیوانف، نخستین عکاس و فیلمبردار برجسته منطقه، انجام شده است.
این روایت، افزون بر تاریخ، بازتابی از مهماننوازی مردم خیوه نیز هست؛ مردمانی که با راهنمایی، دانش و مهربانی، این میراث گرانبها را زنده نگه داشتهاند.
