چند مورد مهم تاریخی
۱. ریشه تاریخی واژه دهگان یا دیهگان
واژه دهگان در زبان پهلوی به صورت «دِهگان» (Dehgān) و در شکل قدیمیتر «دَهیگان» به کار میرفته است. صورت عربیشده آن «دهقان» است.
ریشه این واژه به واژه فارسی باستان «دَهیو» (Dahyu) میرسد که معنای سرزمین، کشور و قلمرو داشته است
۲. دهگانها در دوره ساسانیان چه کسانی بودند؟
در اواخر دوره ساسانی، یعنی بهویژه در سده ششم میلادی، دهگانان یک طبقه اجتماعی شناختهشده بودند که ویژگیهای زیر را داشتند:
زمینداران و مالکان املاک کشاورزی بودند.
در اداره امور محلی و روستاها نقش داشتند.
در جمعآوری مالیات و تنظیم امور اقتصادی سهم میگرفتند.
در برخی مناطق، از نفوذ سیاسی و اجتماعی برخوردار بودند.
بسیاری از آنان حافظان سنتها، فرهنگ و تاریخ ایران باستان بودند.
پس دهگان در آن دوره بیشتر یک عنوان اجتماعی و طبقاتی بود، نه نام یک قوم.
۳. آیا دهگانها تاجیک بودند یا پشتون؟
این بخش پرسش شما اهمیت بیشتری دارد.
از نظر تاریخی باید چند موضوع را از یکدیگر تفکیک کنیم:
الف ـ ارتباط با تاجیکان:
دهگانان در خراسان، ماوراءالنهر، بلخ، بخارا، سغد و دیگر مناطق شرقی جهان ایرانی حضور داشتند. زبان و فرهنگ بخش بزرگی از این طبقات با حوزه تمدنی ایرانی و فارسیزبان پیوند داشت.
در دوره سامانیان نیز دهگانان از جایگاه اجتماعی و فرهنگی برخوردار بودند و در حفظ ادبیات و تاریخ ایران باستان نقش مهمی ایفا کردند.
بر همین اساس، میتوان میان دهگانان تاریخی و پیشینه فرهنگی و اجتماعی نیاکان بخشی از تاجیکان امروزی پیوند تاریخی برقرار کرد.
ب ـ ارتباط با پشتونها:
در منابع تاریخی معتبر مربوط به پیدایش و جایگاه اجتماعی دهگانان ساسانی، این عنوان بهعنوان نام اختصاصی قوم پشتون معرفی نشده است.
البته این موضوع به معنای آن نیست که هیچ فرد یا خانواده پشتون در دورههای بعد عنوان دهقان نداشته است؛ زیرا دهقان در طول تاریخ معنای اجتماعی و اقتصادی نیز پیدا کرده و به کشاورز و زمیندار اطلاق شده است.
۴. نقش دهگانان در حفظ فرهنگ و تاریخ
یکی از نکات بسیار مهم در تاریخ دهگانان، نقش آنان در انتقال میراث فرهنگی ایران باستان است.
به روایت منابع تاریخی، فردوسی در سرودن شاهنامه از روایتها و اطلاعات دهگانان بهره گرفته است. همچنین ابومنصور معمری هنگام گردآوری مطالب شاهنامه ابومنصوری، از دهگانان شهرهای مختلف خراسان اطلاعات تاریخی دریافت کرده بود.
به همین دلیل، واژه دهقان در ادبیات کلاسیک فارسی گاهی مفهوم تاریخدان، آگاه به تاریخ ایران باستان، بزرگزاده و صاحبمنزلت را نیز پیدا کرده است.
۵. نتیجهگیری تاریخی
به نظر من، برای بررسی این موضوع باید میان سه مفهوم تفاوت قائل شویم:
1. دهگان بهعنوان یک طبقه زمیندار و صاحبنفوذ در جامعه ساسانی.
2. دهگان بهعنوان عنوان فرهنگی و اجتماعی در خراسان و ماوراءالنهر.
3. دهقان به معنای امروزی کشاورز و زارع.
نتیجه علمی این است که دهگانان یک قوم مستقل به مفهوم امروزی نبودند؛ بلکه طبقهای اجتماعی با ریشههای ایرانی و حضور گسترده در خراسان و آسیای میانه بودند. پیوند فرهنگی آنان با جامعه فارسیزبان و نیاکان تاجیکان قابل بررسی و دفاع تاریخی است، چون تاجیکان ملیت مهاجم ، کوچی گر و ناقل نیستند آنها همیشه آباد کردند و دیگران آمدند و تخریب ویران کردند سیستم آبیاری هزار ساله شان را چنگیز از بین برد
سکندر همه کتب ها و کتابخانه هایشان را سوزاند و امثالهم



