پروژه حوزهٔ فارسیزبان؛ واژههای نرم، اهداف سخت
ادبیات سیاسی افغانستان، بهویژه حوزه سیاست قومی و تباری، بهتدریج با مفهوم «حوزهٔ فارسیزبان» آشنا شده است. این مفهوم در سالهای اخیر وارد گفتمان سیاسی کشور شده و اگرچه در ظاهر چندان حساسیتبرانگیز به نظر نمیرسد، اما محتوای اصلی و اهداف نهایی آن کمتر مورد توجه قرار گرفته است. از آنجا که بخش عمدهای از حساسیت تاجیکها متوجه مسئله پشتونها و حاکمیت قومی آنان است، بسیاری بدون توجه به ماهیت، اهداف، برنامهها و تضادهای تاریخی نهفته در پس این مفهوم، با آن برخورد میکنند. در حالی که اگر به اصل قضیه و مناسبات تاریخی میان حوزهٔ فارسیزبان و دستکم آن دسته از گروههایی که زبان خود را از تاجیکها به عاریت گرفتهاند، توجه شود، روشن خواهد شد که مشکل ما صرفاً به حاکمیت قومی پشتون محدود نمیشود.
در این میان، افرادی نیز وجود دارند که به ظاهر خود را تاجیک میدانند، اما زیر تأثیر این مفهوم قرار گرفته و طبل همگرایی و همراستایی با آن را به صدا درآوردهاند. آنان تلاش میکنند با همراهی این جریان، حوزهای مشترک برای مبارزه علیه پشتونها به وجود بیاورند. اما من به این عزیزان توصیه میکنم که دستکم تاریخ سه دهه اخیر را با دقت و ژرفنگری بررسی کنند تا دریابند که در کدام مقطع، میان ما و غیرتاجیکها هماهنگی، همراستایی، اتحاد و توافق نظر پایداری وجود داشته است که اکنون بتوانیم به آینده چنین ائتلاف ناهمگون، خام، بیمایه و عاری از صداقت دل ببندیم.
مسئله از جایی مشکلساز میشود که به ظاهر نرم و بیآزار مفهوم «حوزهٔ فارسیزبان» توجه کنیم؛ یعنی مبارزه مشترک تاجیکها با غیرتاجیکها در برابر پشتونها، چه در قالب فدرالیسم، چه زیر عنوان حوزهٔ فارسیزبان و چه در چارچوب جنبشهای چندنفره غیر تاجیکی که از نظر من، ماهیتی خطرناک و زننده برای تاجیکها دارند. زیرا در بستر رقابتهای کنونی سیاسی و هویتی، چنین مفاهیمی بیش از آنکه ابزاری برای تعریف و تثبیت جایگاه تاجیکها باشند، تلاشی برای ایجاد نظمی هویتی با محوریت غیرتاجیکها به شمار میروند.
میخواهم این مسئله را اندکی بیشتر توضیح بدهم. موضوع این است که از توان، قدرت، احساسات، دانش و زبان تاجیکها برای مبارزه علیه پشتونها استفاده شود؛ تاجیک زندانی شود، شکنجه شود و به دشمنی مشخص برای طالبان و پشتونها تبدیل گردد، در حالی که دیگران در حاشیه امن سیاست باقی بمانند و منتظر شوند تا تاجیک هزینه مبارزه را بپردازد و آنان از نتایج آن بهرهمند شوند.
حتی برخی افراد با هویتهای مشکوک غیرتاجیکی، چنین دیدگاه انتقادیای را نوعی ارتداد تاجیکی تلقی کرده و آن را بهمثابه دشمنی با خود قلمداد میکنند. به باور من، پیش از هر چیز، این دسته از افراد باید از نظر هویت و ریشههای تباری خود مورد بررسی قرار گیرند تا روشن شود که واقعاً تاجیک هستند یا خیر. در صورتی هم که تاجیک بودن آنان تایید شود، باید از نظر تربیت سیاسی، منش تاجیکانه، باور به اقتدار تاجیکها، اعتقاد به واقعی و عینی بودن مسئله تاجیک و شناخت نیتهای غیرصادقانه برخی جریانهای غیرتاجیکی، مورد آموزش و بازنگری مستمر قرار گیرند.
به عبارت دیگر، این بیماری کودکانه که دیگران را بدون شناخت منافع و اهدافشان شریک سفره تاجیکها بسازیم، اگر ادامه پیدا کند، به معنای خیانت به حقوق تاجیکها و جفا در حق آنان خواهد بود. از این منظر، کسانی که فاقد روحیه و اندیشه تاجیکانهاند و در عین حال خود را نماینده این جامعه معرفی میکنند، باید در برابر مواضع و عملکرد خود پاسخگو باشند و در صورت اثبات خیانت، با طرد سیاسی و اجتماعی مواجه شوند.
اکنون یک پرسش اساسی مطرح میشود: گماشتگان ناشناسی که زیر نام تاجیک از پروژهٔ حوزهٔ فارسیزبان حمایت میکنند، چه کسانیاند؟ با چه انگیزهای و بر اساس کدام محاسبات سیاسی این پروژه را مطرح میکنند؟ آیا واقعاً باور دارند که حوزهٔ فارسیزبان میتواند راهحل مبارزه برای دستیابی تاجیکها به اقتدار سیاسی باشد، یا اینکه آگاهانه، سازمانیافته و با مأموریتی مشخص وارد فضای سیاسی تاجیکها شدهاند؟
آیا با طرحی مواجه هستیم که میکوشد بدون بهرسمیتشناختن جایگاه تاریخی و اجتماعی تاجیکها، از ظرفیت زبان فارسی برای ایجاد حوزهای جدید از نفوذ فرهنگی و سیاسی استفاده کند؟ یا اینکه در پس این برنامه، پیامدهایی نهفته است که میتواند به تضعیف و حتی حذف سیاسی تاجیکها منجر شود؟
برای مثال، اگر چنین باشد، تفاوت میان رفتار پشتونها و طالبان با این حوزهٔ فارسیزبان غیرتاجیکی، در چیست؟ تفاوت میان جفایی که آنان در حق ما روا میدارند و اهدافی که این جریان دنبال میکند، کجا مشخص میشود؟
برای این پرسشها پاسخهای قانعکنندهای وجود ندارد. اساساً ما از چه کسانی انتظار پاسخگویی صادقانه و شفاف داریم؟ از گماشتگان بیرونی یا از آن دسته افرادی که بدون درک منافع تاجیکها، در پی آناند که این جامعه را در یک پروژه سیاسی غیر تاجیکی مستحیل سازند و زمینه محو آن را در جغرافیای سیاسی افغانستان فراهم کنند؟ چه کسی باید به این پرسشها پاسخ بدهد؟
متأسفانه، هنگامی که در میان خود تاجیکها با نفوذیها و جریانهای فاقد صداقت سیاسی روبهرو هستیم، شناسایی طرف مقابل و مقابله با آن نیز دشوار میشود. در چنین وضعیتی، از ظرفیت و اعتماد خود تاجیکها علیه خودشان استفاده میشود و این یکی از پیچیدهترین ابعاد مسئله است.
اما موضع ما روشن است: هر طرحی که بخواهد از ظرفیت ژئوپلیتیکی، فرهنگی و زبانی فارسی بهرهبرداری کند، اما نقش و جایگاه تاجیکها را در معادلات خود نادیده بگیرد، با یک تناقض ساختاری مواجه خواهد شد. با این حال، برخی افراد کوتاهاندیش که زیر نام تاجیک و مبارزه با دشمنان آن فعالیت میکنند، یا از درک این تناقض عاجزند یا نمیخواهند با آن مواجه شوند.
از سوی دیگر، انعطاف بیحساب در پذیرش دیگران در جمع تاجیکها، آن هم زیر عنوان حوزهٔ فارسیزبان، میتواند جایگاه تاجیکها را متزلزل سازد، خطوط سرخ تأمین منافع آنان را کمرنگ کند و تعریف روشنی از منافع و آینده سیاسی این جامعه ارائه ندهد. پرسش اساسی این است که مدیریت، رهبری، پیشآهنگی، نمایندگی و فرماندهی سیاسی تاجیکها در چنین ساختاری چگونه تأمین خواهد شد؟
این رویکرد، که از نظر من نوعی سادهاندیشی سیاسی است، میتواند به تضعیف جایگاه تاجیکها، ایجاد شکافهای فکری و تقسیم حوزه گسترده تاجیکاندیشی منجر شود. گویی هدف آن است که تاجیکها هیچگاه به اتحاد و اتفاق نظر نرسند و به اصل رهبری و فرماندهی مستقل خود توجه نکنند.
بر همین اساس، تفاوت اساسی دیدگاه میان ما و برخی از این افراد در آن است که ما همچنان میان همگرایی فرهنگی و تصاحب سیاسی یک حوزه هویتی، فاصلهای جدی میبینیم. اما دیگران به این مسئله توجه نمیکنند، با آن سطحی برخورد میکنند و مبارزه با پشتونها را بهتنهایی راهحل همه مشکلات میدانند.
استدلال ما این است که تاجیکها در میدان سیاست عملاً تنها ماندهاند و متحد صادق و قابل اعتمادی در کنار خود ندارند. بنابراین، نباید فریب شعارهای میانتهی را بخورند. ما زمانی برای همگرایی ارزش قائل هستیم و آن را میپذیریم که بر پایه احترام متقابل، پذیرش تفاوتها، شناسایی نقش تاریخی گروهها و مشارکت برابر شکل گرفته باشد. اما آنچه اکنون مشاهده میشود، استفاده ابزاری از عنوان فراگیر حوزهٔ فارسیزبان در چارچوب پروژهای سیاسی است که از نظر ما، ماهیتی بهشدت ضد تاجیکی دارد.
چنین پروژهای تلاش میکند سرمایه معنوی، فرهنگی، زبانی و تمدنی تاجیکها را از آنان سلب کند، جایگاهشان را به حاشیه براند و ابتکار عمل فرهنگی، سیاسی، نظامی و زبانی را از آنها بگیرد. در نهایت، هدف آن است که تاجیکها در چارچوب برنامهای مدیریتشده، به نیرویی غیرفعال و فاقد استقلال عمل تبدیل شوند.
از منظر ژئوپلیتیکی و امنیتی نیز چالش دیگری وجود دارد. ادغام تاجیکها در برنامههایی که زیر عنوان فدرالیسم و حوزهٔ فارسیزبان مطرح میشوند، میتواند به تضعیف مالکیت و تعلق جغرافیایی آنان بینجامد. در چنین روندی، ساختارهای فرهنگی، ابزارهای قدرت، پیوندهای اقتصادی، ابتکار دیپلماتیک و حتی ظرفیت ایجاد ساختارهای سیاسی برای تقویت و بازسازی قدرت تاجیکها، کمرنگ، ضعیف و بیاثر میشوند.
شبکههایی در تلاشاند تا چنین وضعیتی را به وجود بیاورند و برای این کار، ابزار مناسبی نیز در اختیار دارند: تاجیکهای سرگردانی که قربانی یک بازی ذهنی و سیاسی شدهاند و از ماهیت واقعی آن آگاهی کافی ندارند.
در این میان، اینکه چه کسی دستور کار را تعیین میکند، چه کسانی از آن بهره میبرند و کدام گروهها در موقعیت حاشیهای قرار میگیرند، بسیار مهمتر از عنوان جذاب و ظاهراً فراگیر چنین پروژههایی است؛ پروژههایی که در آن، تاجیکها باید نقش پیشخدمت را ایفا کنند، بیآنکه جایگاه و منافع مستقلشان تضمین شده باشد.
پروژهٔ حوزهٔ فارسیزبان از فقدان شفافیت در زمینه منافع، جایگاه، رهبری، مالکیت و آینده سیاسی تاجیکها سود میبرد. از این منظر، بازنده اصلی چنین پروژهای، تاجیکها خواهند بود؛ پروژهای که ممکن است با زبان همگرایی آغاز شود، اما در عمل به رقابت بر سر هویت، نمایندگی و قدرت منتهی گردد.
میدانیم که در بازی قدرت، هیچکس به کسی رحم نمیکند. تاریخ را قدرت مینویسد، امتیازات سیاسی را برندگان به دست میآورند و مسیر بازی را نیز همانها تعیین میکنند. تقسیم ساختارهای سیاسی، اینبار زیر نام فدرالیسم و ایجاد حوزهای بهاصطلاح همگرا و فارسیزبان، با ترکیبی ناهمگون، غیرشفاف و مغرضانه، میتواند به ابزاری برای دور زدن تاجیکها تبدیل شود.
درست در زمانی که ما سرگرم تقابل و درگیریهای درونی هستیم و متوجه خطر اصلی نمیشویم، دیگران از پیامدهای این اختلافات بهرهبرداری میکنند. بنابراین، نباید اجازه دهیم ظرفیت سیاسی تاجیکها زیر عنوان حوزهٔ فارسیزبان مورد استفاده قرار گیرد. ما نباید به ابزاری برای مشروعیتبخشی به پروژههای غیر تاجیکی تبدیل شویم.
باید در هر سطح و با هر ظرفیتی که در اختیار داریم، تفاوت میان صداقت، منافع، جایگاه و رهبری خود و دیگران را بهدرستی تشخیص دهیم. کدام قوم یا گروه غیرتاجیکی واقعاً خواستار رهبری و زعامت سیاسی تاجیکها است؟ چه کسی میتواند به این پرسش ساده، اما بسیار مهم، پاسخی قانعکننده بدهد؟
اگر ادغام در پروژهٔ حوزهٔ فارسیزبان با این استدلال توجیه شود که ابتدا برای مقابله با پشتونیزم ائتلاف کنیم و پس از آن راه خود را جدا خواهیم کرد، در واقع خود را فریب دادهایم. چنین محاسبهای خام، بیپایه و دور از واقعیت سیاسی است. این رویکرد چیزی جز خودفریبی و جفا در حق تاجیکها نیست و نباید اجازه دهیم با چنین استدلالهایی، منافع و آینده سیاسی تاجیک ها به مخاطره بیفتد.



