اینجا دو مطلب مهم است آیا تیموریان جنگجویان بیرحم و ستمگر بودند و‌یا انسان های علم پرور و فرهنگ دوست ؟
بخش از آنها جنگ آوران بیرحم در تاریخ اند و بخش دیگر شان معماران سازنده گی و ایجاد گری .
تیموریان را باید از دو زاویه با دقت نگریست .
تیموریان یکی از خاندان‌های بزرگ و تأثیرگذار در تاریخ سیاسی، نظامی، فرهنگی و تمدنی آسیای میانه، افغانستان، ایران و هند بودند. این خاندان در قرن چهاردهم میلادی به قدرت رسید و نام خود را از بنیان‌گذار آن،
امیر تیمور گورکانی، گرفت.
۱. بنیان‌گذار تیموریان
بنیان‌گذار این سلسله، امیر تیمور گورکانی (۱۳۳۶–۱۴۰۵ میلادی) بود که در منطقهٔ کَش، نزدیک سمرقند در ماوراءالنهر، متولد شد. او از محیط سیاسی و قبیله‌ای ترک‌ـ‌مغولی برخاسته بود و با فتوحات نظامی گسترده، امپراتوری بزرگی ایجاد کرد که بخش‌های وسیعی از آسیای میانه، ایران، افغانستان، قفقاز و شمال هند را دربر می‌گرفت.
تیمور از نسل مستقیم چنگیزخان نبود، اما از طریق ازدواج با خاندان چنگیزی، لقب «گورکانی» را به دست آورد که به معنای داماد خاندان خانان مغول بود.
۲. قلمرو حکومت تیموریان
قلمرو تیموریان در اوج قدرت، سرزمین‌های ماوراءالنهر، سمرقند، بخارا، خراسان تاریخی، بخش‌های بزرگی از افغانستان امروزی، ایران، قفقاز و قسمت‌هایی از شمال هند را شامل می‌شد. امیر تیمور را صاحب قرآن نیز می گفتند عربی خوب بلد بود و به زبان فارسی شعر می سرود.
در جنگ هایش در ایران و ترکیه بیرحمانه بر خورد کرد و در اصفهان مردم زیاد را کشت و کله منار ها ساخت از اهل خبره و دانشمند استفاده می کرد و آنها را سمرقند می فرستاد و در سی سال حاکمیت اش در جنگ ها دست بالا داشت و رقیب جنگی چندانی نداشت چون مغلان دیگر نبودند .
۳. تیموریان در افغانستان و خراسان
پس از مرگ امیر تیمور در سال ۱۴۰۵ میلادی، فرزندان و جانشینان او بر سر قدرت رقابت کردند. در میان آنان، شاهرخ میرزا نقش برجسته‌ای داشت. او هرات را به یکی از مهم‌ترین مراکز سیاسی، علمی و فرهنگی جهان اسلام تبدیل کرد.
در دورهٔ تیموریان، هرات شاهد شکوفایی ادبیات فارسی، شعر، نقاشی، هنر مینیاتوری، معماری، خوش‌نویسی، فلسفه و علوم بود. به همین دلیل، این دوره را یکی از درخشان‌ترین ادوار تمدنی خراسان می‌دانند که این دوره را عصر رنسانس تیموری می نامند
۴. شخصیت‌های برجستهٔ دورهٔ تیموریان
شاهرخ میرزا (۱۳۷۷–۱۴۴۷): پسر امیر تیمور و یکی از مهم‌ترین فرمانروایان تیموری که هرات را به مرکز بزرگ فرهنگ و تمدن تبدیل کرد
الغ‌بیگ (۱۳۹۴–۱۴۴۹): فرمانروای سمرقند، ریاضی‌دان و ستاره‌شناس برجسته که در پیشرفت علم نجوم نقش مهمی داشت.
سلطان حسین بایقرا (۱۴۳۸–۱۵۰۶): از مشهورترین فرمانروایان هرات که دوران سلطنت او از درخشان‌ترین دوره‌های ادبی و هنری خراسان بود.
امیر علی‌شیر نوایی (۱۴۴۱–۱۵۰۱): شاعر، اندیشمند و دولتمرد برجسته که در گسترش ادبیات فارسی و زبان جغتایی نقش مهمی ایفا کرد.
ظهیرالدین محمد بابر (۱۴۸۳–۱۵۳۰): از نوادگان امیر تیمور و بنیان‌گذار امپراتوری گورکانیان هند در سال ۱۵۲۶ میلادی وهفت پادشاه از این سلسله در هند حکومت داری کردند که تاج محل نمایی از شاهکاری و جلال و شوکت آن دوران است
۵. اهمیت فرهنگی و تمدنی تیموریان
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این دوره، شکوفایی تمدن خراسان با محوریت شهر هرات بود. شخصیت‌هایی چون گوهرشاد بیگم، بایسنقر میرزا و کمال‌الدین بهزاد در عرصه‌های معماری، هنر، کتاب‌آرایی و نقاشی شهرت فراوان یافتند.
در این دوره، زبان فارسی جایگاه برجسته‌ای در ادبیات، دانش و دیوان‌سالاری داشت و زبان جغتایی نیز رشد چشمگیری پیدا کرد. تمدن تیموری در واقع آمیزه‌ای از سنت‌های فرهنگی ایرانی، ترکی و مغولی در بستر تمدن اسلامی بود
در این دوره زبان فارسی دری به اوج تکامل و رشد می رسد
۶. پایان حکومت تیموریان
در سال ۱۵۰۷ میلادی، محمد شیبانی‌خان ازبک شهر هرات را تصرف کرد و به حکومت تیموریان در خراسان پایان داد. با این حال، شاخه‌ای از این خاندان به رهبری بابر در هند به قدرت رسید و امپراتوری گورکانیان هند را بنیان گذاشت.و از یک طرف صفویان در حال پیشروی و قوت بیشتر ظاهر می شدند
بابُریان یا امپراتوری مغولان هند از سال ۱۵۲۶ میلادی تا ۱۸۵۷ میلادی بر بخش‌های بزرگی از شبه‌قاره هند حکومت کردند؛ یعنی حدود ۳۳۱ سال.
آغاز و پایان حکومت بابریان:
۱۵۲۶ میلادی: ظهیرالدین محمد بابر، بنیان‌گذار سلسله بابری، پس از پیروزی در نخستین جنگ پانی‌پت، سلطنت خود را در هند تأسیس کرد.
۱۵۳۰ میلادی: وفات بابر و جانشینی پسرش همایون.
۱۵۵۶ میلادی: آغاز سلطنت اکبر، یکی از مهم‌ترین پادشاهان بابری.
۱۶۵۸ تا ۱۷۰۷ میلادی: سلطنت اورنگ‌زیب.
۱۸۵۷ میلادی: پایان رسمی سلطنت بابریان با برکناری بهادرشاه ظفر، آخرین امپراتور این سلسله، پس از شورش بزرگ هند.
چند پادشاه مشهور سلسله بابریان:
1. ظهیرالدین محمد بابر (۱۵۲۶–۱۵۳۰)
2. همایون (۱۵۳۰–۱۵۴۰ و ۱۵۵۵–۱۵۵۶)
3. اکبرشاه (۱۵۵۶–۱۶۰۵)
4. جهانگیر (۱۶۰۵–۱۶۲۷)
5. شاه‌جهان (۱۶۲۸–۱۶۵۸)
6. اورنگ‌زیب (۱۶۵۸–۱۷۰۷)
7. بهادرشاه ظفر (۱۸۳۷–۱۸۵۷)
نکته تاریخی: بابر از نسل تیمور گورکانی از جانب پدر و از نسل چنگیزخان از جانب مادر بود. او در سال ۱۴۸۳ میلادی در اندیجان فرارود (ازبکستان امروزی) متولد شد و در سال ۱۵۲۶ میلادی حکومت بابریان را در هند بنیاد گذاشت.
نتیجه‌گیری تاریخی:
تیموریان را نباید صرفاً یک خاندان قومی با هویت‌های امروزی تاجیکی، ازبکی یا مغولی دانست. آنان خاندانی با ریشه‌های سیاسی و قبیله‌ای ترک‌ـ‌مغولی بودند که در بستر تمدن ایرانی ـ اسلامی رشد کردند و در شکوفایی فرهنگ فارسی، به‌ویژه در خراسان و ماوراءالنهر، سهم بزرگی داشتند.
از منظر تاریخ تمدن، هرات در عصر تیموریان یکی از درخشان‌ترین مراکز فرهنگ، هنر، ادبیات و دانش در جهان آن روزگار به شمار می‌رفت.
