بم گزاری و تخریب زبان تمدن ساز پارسی و راهکارهای پاسداری و نگهداشت پر درخشش آن
بخش 2
مفهوم زبان تمدنی
منظور از زبان تمدنی (Civilizational Language) زبانی است که در طول تاریخ، علاوه بر کاربرد روزمره، نقش گستردهای در تولید و انتقال دانش، ادبیات، فلسفه، تاریخ، علوم، هنر و اندیشه داشته است.
یک زبان تمدنی معمولاً دارای ویژگیهایی مانند موارد زیر است:
- سابقه تاریخی طولانی؛
- ادبیات گسترده؛
- آثار علمی و فلسفی؛
- میراث مکتوب و شفاهی؛
- حضور در آموزش و دانشگاه؛
- ظرفیت تولید واژگان علمی؛
- شبکه گسترده نویسندگان و پژوهشگران؛
- نقش تاریخی در ارتباط میان جوامع مختلف.
بنابراین، اهمیت یک زبان صرفاً با تعداد گویندگان آن سنجیده نمیشود؛ بلکه عمق فرهنگی و تاریخی و ظرفیت تولید دانش نیز اهمیت دارد, بمانند زبان پارسی.
۳. آیا تخریب یک زبان میتواند برنامهریزیشده باشد؟
از دیدگاه علمی باید میان دو مفهوم تفاوت گذاشت:
الف) تغییر طبیعی زبان
زبانها در اثر مهاجرت، تجارت، ارتباط فرهنگی، فناوری و تماس میان جوامع تغییر میکنند.
این تغییر لزوماً منفی نیست.
ب) فشار سازمانیافته زبانی
در مواردی ممکن است سیاستهای دولتی، نظام آموزشی، ساختار اقتصادی یا نهادهای فرهنگی باعث شوند یک زبان بهتدریج از حوزههای مهم زندگی حذف شود.
یونسکو از عوامل خارجی مؤثر بر بهخطر افتادن زبانها، عواملی مانند فشارهای نظامی، اقتصادی، مذهبی، فرهنگی و آموزشی را ذکر کرده است. همچنین نگرش منفی جامعه یا حکومت نسبت به زبان خود نیز میتواند به کاهش انتقال نسلی آن منجر شود.
از واژه «دسیسه» درباره یک مورد مشخص باید بر اساس اسناد تاریخی و شواهد قابل بررسی باشد؛ ولی فرایند فشار و جایگزینی زبانی از نظر علمی پدیدهای شناختهشده است.
شیوههای احتمالی تضعیف یک زبان
حذف از نظام آموزشی
یکی از مهمترین راههای تضعیف زبان، کاهش حضور آن در آموزش است.
اگر کودکان و جوانان یک زبان را در خانه بشنوند، اما در مدرسه، دانشگاه، علم و محیط حرفهای زبان دیگری را بیاموزند، به تدریج زبان نخست ممکن است از حوزههای رسمی عقبنشینی کند.
یونسکو تأکید میکند که آموزش و ایجاد نقشهای معاصر برای زبانها از عناصر مهم حفظ حیات زبانی است.
حذف از رسانه
رسانه نقش بسیار مهمی در حیات زبان دارد.
اگر یک زبان در:
- تلویزیون،
- رادیو،
- روزنامه،
- مجله،
- سینما،
- شبکههای اجتماعی،
- پادکست،
- وبسایتها،
حضور نداشته باشد، نسل جوان ممکن است تصور کند که آن زبان برای زندگی مدرن مناسب نیست.
در نتیجه، رسانه فقط ابزار انتقال خبر نیست؛ بلکه ابزار تولید و بازتولید زبان نیز هست.
تضعیف جایگاه علمی
زبان زمانی قدرتمند باقی میماند که بتواند درباره علوم جدید سخن بگوید.
اگر دانشگاهها و مراکز پژوهشی یک زبان را برای:
- پزشکی،
- حقوق،
- اقتصاد،
- فناوری،
- علوم سیاسی،
- جامعهشناسی،
- ارتباطات،
- مهندسی،
به کار نبرند، زبان به تدریج از حوزه تولید دانش عقب میماند.
بنابراین، یکی از مهمترین شاخصهای حیات یک زبان، توانایی آن برای تولید دانش معاصر است.
تغییر منزلت اجتماعی زبان
یکی از ظریفترین اشکال فشار زبانی، ایجاد این تصور است که:
زبان ما برای علم و پیشرفت مناسب نیست به مانند زبان افغانی (پشتو).
چنین نگرشی ممکن است از بیرون تحمیل شود یا در داخل جامعه شکل بگیرد.
هنگامی که والدین تصور کنند زبان دیگری فرصت اقتصادی و اجتماعی بیشتری برای فرزندانشان فراهم میکند، ممکن است انتقال زبان مادری به کودکان کاهش یابد.
یونسکو نیز تأکید کرده است که فشارهای اجتماعی و اقتصادی میتوانند موجب شوند جوامع زبان خود را کمارزش تصور کنند و به زبان مسلط روی بیاورند.
تغییر نام، برچسبگزاری و مسأله هویت زبانی
نامگذاری زبانها میتواند مسئلهای علمی، تاریخی و اجتماعی باشد.
گاهی یک جامعه یک زبان را با یک نام تاریخی میشناسد، در حالی که گروه یا نهاد دیگری از نام متفاوتی استفاده میکند.
در چنین مواردی، پژوهش علمی باید میان:
- نام تاریخی،
- نام رسمی،
- نام سیاسی،
- نام علمی،
- نام مورد استفاده گویندگان،
تفاوت بگذارد.
تحمیل یک نام خاص بدون بررسی تاریخی و زبانشناختی میتواند به مناقشه هویتی منجر شود, آنگونه که درافغانستان کنونی کشمکشی را میان نام های تاریخی ونام های جعلی پشتو پدید آورده است.
راه علمی، بررسی اسناد، متون تاریخی، آثار ادبی، فرهنگهای لغت، منابع دانشگاهی و کاربرد واقعی زبان در دورههای مختلف است.
تخریب ادبیات و میراث مکتوب
زبان تمدنی بدون میراث مکتوب خود قابل تصور نیست.
کتابها، نسخههای خطی، شعر، داستان، تاریخ، فلسفه، فرهنگنامهها، اسناد اداری و آثار علمی، حافظه مکتوب یک زبان را تشکیل میدهند.
بنابراین، هر سیاستی که موجب شود:
- کتابها منتشر نشوند،
- آثار قدیمی دیجیتال نشوند،
- نویسندگان حمایت نشوند،
- آثار علمی ترجمه نشوند،
- کتابخانهها تضعیف شوند،
میتواند در درازمدت به کاهش ظرفیت فرهنگی زبان منجر شود.
زبان و فناوری دیجیتال
در قرن بیستویکم، آینده زبان تا اندازه زیادی به حضور آن در فضای دیجیتال وابسته است.
زبانهایی که دارای:
- صفحهکلید،
- فونت استاندارد،
- فرهنگ لغت دیجیتال،
- موتور جستوجو،
- نرمافزارهای آموزشی،
- ویکیپدیا و دانشنامه،
- کتابخانه دیجیتال،
- هوش مصنوعی،
- تولید محتوای ویدیویی،
هستند، فرصت بیشتری برای حضور در زندگی نسل جدید دارند.
(ادامه دارد)
