باید به صراحت گفته شود که حریم خصوصی و هویت فرهنگی از بنیادیترین حقوق انسانی به شمار میروند که در اسناد بینالمللی حقوق بشر و نظریههای علوم اجتماعی مورد تاکید قرار گرفتهاند. در جهان معاصر، بهویژه با گسترش رسانههای دیجیتال و شبکههای اجتماعی، مرزهای حریم خصوصی انسانها بیش از هر زمان دیگر در معرض تهدید قرار گرفته است. این تهدیدها زمانی پیچیدهتر میشوند که با بیتوجهی به هویت فرهنگی افراد و جوامع همراه گردند.
طرح چالش
احترام به هویت فرهنگی و کرامت انسانی زیربنای تمامی حقوق بشر است و مفاهیمی چون حریم خصوصی و هویت فرهنگی مستقیماً از این اصل نشأت میگیرند. هر انسان حق دارد زندگی شخصی، باورها، سنتها و شیوههای فرهنگی خود را بدون ترس از تبعیض، تحقیر یا نظارت غیرقانونی حکومات یا گروه های خودکامه و اشخاص تمامیت خواه حفظ کند. اینک به ویژه بیش از نیم قرن است که حریم خصوصی افراد , خانواده ها و تبارهای تاجیک و هزاره و اوزبیک و تورکمن از طرف حکومات پشتونستانخواه, مورد تجاوز قرار گرفته و برای آنها خط ونشان کشیده می شود. در جوامع چندفرهنگی، احترام به هویت فرهنگی نهتنها یک الزام اخلاقی، بلکه ضرورتی اجتماعی برای همزیستی مسالمتآمیز به شمار میرود. از سوی دیگر، نقض حریم خصوصی آن گونه که از طرف حکومت طالبان بر مردم تحمیل شده، به تضعیف هویت فرهنگی و احساس امنیت فردی و جمعی منجر شده است.
حریم خصوصی ( Personal Privacy)چیست؟
حریم خصوصی به معنای حق فرد برای کنترول اطلاعات شخصی، زندگی خصوصی و تصمیمگیری آزادانه بدون مداخله غیرموجه دیگران یا دولت است. آلن وستین (Alan Westin) حریم خصوصی را «ادعای افراد برای تعیین زمان، شیوه و میزان افشای اطلاعات شخصی خود» تعریف میکند. این مفهوم شامل ابعاد مختلفی چون انتخاب شخصی, حریم جسمی، اطلاعاتی، ارتباطی و مکانی است.
در اسناد بینالمللی، اصل 12 اعلامیه جهانی حقوق بشر (1948فرنگی) و اصل 17 میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی (ICCPR) بهصراحت هرگونه مداخله خودسرانه در زندگی خصوصی، خانواده، مسکن و مکاتبات افراد را ممنوع اعلام کردهاند.
مفهوم هویت فرهنگی (Cultural Identity)
هویت فرهنگی مجموعهای از ارزشها، باورها، زبان، دین، آداب، رسوم و شیوههای زندگی است که فرد یا گروهی از افراد خود را با آن تعریف میکنند. استوارت هال (Stuart Hall) هویت فرهنگی را پدیدهای پویا میداند که در تعامل مداوم با تاریخ، قدرت و گفتمانهای اجتماعی شکل میگیرد.
احترام به هویت فرهنگی مستلزم پذیرش تنوع فرهنگی (Cultural Diversity) و پرهیز از تحمیل الگوهای فرهنگی مسلط بر دیگران است. اسناد یونسکو، بهویژه «اعلامیه جهانی تنوع فرهنگی» (2001فرنگی)، تنوع فرهنگی را میراث مشترک بشریت معرفی میکند که باید حفظ و تقویت شود.
رابطه حریم خصوصی و هویت فرهنگی
حریم خصوصی و هویت فرهنگی رابطهای تنگاتنگ و دوسویه دارند. نقض حریم خصوصی توسط حکومات میتواند به افشای ناخواسته باورها، مناسک دینی، سبک زندگی و تعلقات قومی یا فرهنگی افراد منجر شود که این امر زمینهساز تبعیض، و حتی خشونت میگردد. برای نمونه، انتشار بدون رضایت تصاویر زنان یا مجموعه های فرهنگی در رسانهها میتواند نهتنها حریم خصوصی فردی، بلکه حرمت فرهنگی یک جامعه را نیز نقض کند.
از سوی دیگر، احترام به هویت فرهنگی مستلزم درک حساسیتهای مرتبط با حریم خصوصی است. آنچه در یک فرهنگ امری عادی تلقی میشود، ممکن است در فرهنگ دیگر تجاوز به حریم خصوصی محسوب گردد. بنابراین، سیاستگزاریها و فعالیتهای رسانهای باید مبتنی بر شناخت فرهنگی و اصول اخلاق حرفهای باشند.
نقش حکومات در حفاظت یا نقض این دو حق
حکومات نقشی دوگانه دارند؛ از یکسو میتوانند با آگاهیدهی، ترویج تساهل فرهنگی و رعایت اخلاق حرفهای، مدافع حریم خصوصی و هویت فرهنگی همه شهروندان باشند و از سوی دیگر، با انتشار محتوای کلیشهای درانتشارات زیر نظر حکومت، افشای اطلاعات شخصی و بیتوجهی به بافت فرهنگی، به نقض این حقوق دامن بزنند.
در خط مشی یک حکومت انتخابی و مسؤل ، اصولی چون رضایت آگاهانه (Informed Consent)، کم سازی آسیب (Minimizing Harm) و احترام به کرامت انسانی از ارکان اساسی روش های یک حکومت پنداشته می شود.
فرایند و پیشنهاد
حریم خصوصی و احترام به هویت فرهنگی انسانها دو رکن جداییناپذیر از حقوق بشر و کرامت انسانی هستند که باید و حتمی از طرف حکومات مردم دوست و همه ارکان های دولتی و غیر دولتی مورد احترام قرار بگیرد. در عصر سرعت تکنالوژی، حفاظت از این حقوق نیازمند قوانین کارآمد، آموزش رسانهای، تقویت اخلاق شهروندی و افزایش آگاهی عمومی از طرف حکومت است. احترام به تنوع فرهنگی و حفظ حریم خصوصی نهتنها موجب امنیت فردی میشود، بلکه زمینهساز همزیستی مسالمتآمیز و توسعه پایدار در جوامع چندفرهنگی خواهد بود.
