تاجیک ها

سرانجام جلد دوم کتاب «تاجیکها؛ دیرینترین باشندگان آسیای میانه» در لندن به دستم رسید!
با خرسندی و احساس رضایت از یک تلاش علمی و فرهنگی، اعلام میدارم که جلد دوم کتاب «تاجیکها؛ دیرینترین باشندگان آسیای میانه»، در حدود پنجصد صفحه، سرانجام در لندن به دستم رسید.
قرار است روز بیستم دسامبر، طی محفلی باشکوه با حضور پژوهشگران، فرهنگیان، شخصیتهای علمی و علاقهمندان تاریخ، دو جلد نخست این مجموعه در لندن رونمایی شود. جلد نخست نیز در حدود پنجصد صفحه است.
این دو مجلد حاصل تلاش علمی و پژوهشی دانشمند فرهیخته، داکتر عزیز آرینفر، و ترجمه و همکاری جوان پرتلاش، خردمند و توانمند میهن، شعیب نعیمی، است که با دقت و اهتمام شایسته به زبان پارسی برگردان و آراسته چاپ شدهاند. در این میان، سهم و همکاری اینجانب در پیشبرد روند چاپ، انتقال و توزیع این اثر نیز چشمگیر بوده است. شایان یادآوری است که دو جلد دیگر این مجموعه هنوز در مرحله تکمیل و آمادگی برای چاپ قرار دارند.
جلد نخست کتاب بهگونه گسترده به خاستگاه تاریخی و ریشهشناسی واژه «تاجیک» و پیشینه کاربرد آن در منابع تاریخی و زبانشناختی میپردازد. در مقابل، جلد دوم بیشتر بر ابعاد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی زندگی تاجیکها تمرکز دارد و از این رهگذر، سیمای گستردهتری از حیات تاریخی و تمدنی این جامعه کهن به نمایش میگذارد. یکی از ویژگیهای ارزشمند این مجلد، حفظ و معرفی گنجینهای از واژگان اصیل، ریشهدار و ناب زبان پارسی است؛ واژگانی که افزون بر زیبایی و شیرینی زبانی، بخشی از حافظه تاریخی و میراث ناملموس فرهنگی این سرزمین را در خود نهفته دارند.
بیگمان، شناخت تاریخ تباری، خاستگاه فرهنگی و سیر تحول اجتماعی تاجیکها در روزگار ما اهمیتی دوچندان یافته است؛ زیرا در فضای گسترده و بیمرز جهان مجازی، انبوهی از اطلاعات نادرست، روایتهای مغرضانه و برداشتهای غیرعلمی درباره پیشینه مردمان بومی آسیای میانه و خراسان، بهویژه بخش شرقی فلات ایران، انتشار مییابد. گاهی با انگیزههای سیاسی و تبارگرایانه، حتی ادعاهایی مطرح میشود که تاجیکها را بازماندگان عربها معرفی کرده و آنان را مردمانی مهاجر و غیربومی قلمداد میکند. در سوی دیگر، برخی جریانهای افراطی و قومگرایانه نیز بدون ارائه اسناد معتبر تاریخی، برای خود پیشینههای چند هزارساله و ادعاهای انحصاری درباره بومیبودن و ریشهداری تاریخی مطرح میسازند.
در چنین فضایی، بازشناسی تاریخ بر بنیاد اسناد، شواهد باستانشناختی، مطالعات زبانشناختی و پژوهشهای معتبر تاریخی، ضرورتی علمی و فرهنگی است. در این کتاب، دیدگاههای پژوهشگران و خاورشناسان برجسته درباره جایگاه تاریخی تاجیکها بهعنوان یکی از کهنترین جمعیتهای بومی این جغرافیا مورد بررسی قرار گرفته است؛ مردمانی که در اصطلاح علمی، از آنان بهعنوان یک جامعه اتوکتون یا بومی یاد میشود.
در بخشهای گوناگون این اثر، افزون بر بررسی خاستگاه و منشأ تاریخی تاجیکها، ریشهشناسی مفاهیم و ترکیبهای مرتبط با «گشنبیخ» و «گشنشاخ»، پیوندهای تباری و نیز سیر تحول گویشهای تاجیکی زبان پارسی مورد توجه قرار گرفته است.
از منظر مطالعات تاریخی و تباری، اقوام و تمدنهای باستانی سغدی، خوارزمی و باختری از عناصر بنیادین و زیرلایهای در شکلگیری بافتار جمعیتی و فرهنگی تاجیکها به شمار میروند. در کنار آنان، مادها و پارسها، بهویژه در دوره هخامنشی، و سپس اشکانیان و ساسانیان نیز در تحولات سیاسی، فرهنگی و زبانی این حوزه جغرافیایی نقش مهمی ایفا کردهاند. گسترش زبان و فرهنگ ایرانی در بخشهای شرقی فلات ایران و سرزمینهای فرارود، در کنار عوامل تاریخی و اجتماعی دیگر، زمینهساز شکلگیری و تکامل زبان پارسی نو و پارسی دری گردید.
همچنین کوشانیان، کیداریان و هپتالیان از جمله گروههای تاریخیاند که در بررسی پیوندهای جمعیتی و تباری تاجیکها مورد توجه قرار میگیرند. افزون بر آن، گروههایی از ترکان، عربها، مغولان، سکاها و داههها نیز در دورههای مختلف تاریخی، به درجات متفاوت، در تحولات جمعیتی، فرهنگی و اجتماعی این منطقه سهم داشتهاند.
اهمیت این مجموعه در آن است که میکوشد تاریخ یک جامعه کهن را از ورای روایتهای سطحی، تعصبات قومی و داوریهای شتابزده، در پرتو پژوهش و بازنگری تاریخی مورد مطالعه قرار دهد. تاریخ، ملک انحصاری هیچ قوم و تبار نیست و عظمت یک ملت نیز با انکار پیشینه دیگران افزایش نمییابد. برعکس، شناخت مستند گذشته، احترام به تنوع فرهنگی و پذیرش سهم همه مردمان در شکلگیری تمدن مشترک، اساس تفاهم و همزیستی پایدار است.
امیدوارم رونمایی این دو مجلد در لندن، افزون بر معرفی یک اثر پژوهشی ارزشمند، گامی مؤثر در راستای بازشناسی تاریخ، هویت، زبان و میراث تمدنی تاجیکها و سهم آنان در تاریخ پربار آسیای میانه و خراسان باشد. بیتردید، تکمیل و انتشار دو جلد دیگر این مجموعه نیز میتواند افقهای تازهای را در برابر پژوهشگران، نسل جوان و علاقهمندان تاریخ و فرهنگ این حوزه تمدنی بگشاید.
شناخت گذشته، چراغ راه آینده است؛ و ملتی که تاریخ و هویت خویش را با دانش و آگاهی بازشناسد، در برابر تحریف و فراموشی تاریخی استوارتر خواهد ایستاد.




