شهر تاریخی خیوه، بهویژه بخش درونی آن موسوم به ایچانقلعه، یکی از مهمترین مراکز فرهنگی و مذهبی آسیای میانه بهشمار میرود. این پژوهش بر پایه مشاهدات میدانی، به معرفی مسجد جامع خیوه و مجموعه حرم سلطانی میپردازد. در این راستا، ویژگیهای تاریخی، معماری و کارکرد مذهبی این اماکن مورد بررسی قرار گرفته است.
ایچانقلعه بهعنوان هسته مرکزی شهر خیوه، مجموعهای از بناهای تاریخی را در خود جای داده است که از جمله مهمترین آنها مسجد جامع و حرم سلطانی میباشد. این بناها نهتنها بازتابدهنده هنر معماری اسلامی در آسیای میانهاند، بلکه نقش مهمی در حیات دینی و اجتماعی منطقه ایفا کردهاند.
مسجد جامع خیوه
مسجد جامع واقع در بالاحصار ایچانقلعه، از جمله بناهای کهن این شهر است که بر اساس شواهد تاریخی، در سال ۹۹۵ میلادی ساخته شده و ظرفیت پذیرش حدود سه هزار نمازگزار را دارد. این مسجد بهعنوان یکی از مراکز مهم مذهبی آسیای میانه، چند قرن پس از گسترش اسلام در این منطقه احداث گردیده است.
از ویژگیهای برجسته این مسجد، ستونهای متعدد آن است که با کتیبههایی به خط کوفی و به زبان عربی تزئین شدهاند. این کتیبهها نشاندهنده غنای فرهنگی و هنری دورههای اسلامی در منطقه خوارزم است.
در نزدیکی درب ورودی مسجد، مقبره کوچکی منسوب به «ابن عباسقلی» از اهالی ایران قرار دارد که در سال ۱۶۸۸ میلادی در این مکان به خاک سپرده شده است. بر اساس روایتهای موجود، وی از شخصیتهای وابسته به سفارت ایران بوده و جایگاه قابل توجهی داشته است.
در فضای داخلی مسجد، قفسههایی باز وجود دارد که در آنها نسخههای متعددی از قرآن کریم نگهداری میشود. از جمله این نسخهها، سه جلد قرآن با ویژگیهای متمایز قابل توجه است: نخست، نسخهای که گفته میشود رونوشت قرآنی است که نسخه اصلی آن در شهر تاشکند نگهداری میشود و قدمتی در حدود ۱۳۰۰ سال دارد؛ دوم، نسخهای دستنویس متعلق به سال ۱۸۲۰ از کشور قزاقستان؛ و سوم، نسخهای مربوط به حدود ۵۰۰ سال پیش از کشور ترکیه. تمامی این نسخهها به زبان عربی و در ابعاد بزرگ از نظر حجم و ضخامت نگاشته شدهاند.
این مسجد همواره مورد توجه گردشگران داخلی و خارجی، اعم از مسلمان و غیرمسلمان، قرار داشته و بهعنوان یک مرکز مهم فرهنگی و مذهبی شناخته میشود.
حرم سلطانی
در کنار مسجد جامع، مجموعه حرم سلطانی نیز از دیگر بناهای مهم تاریخی خیوه بهشمار میرود. این مجموعه متعلق به اللهقلیخان مشهور به بهادرخان، فرزند محمد رحیمخان اول است و در سال ۱۸۳۶ میلادی ساخته شده است.
حرم سلطانی شامل مجموعهای از فضاهای مسکونی و خدماتی است که بهصورت منظم و سازمانیافته طراحی شدهاند. این مجموعه دارای پنج ایوان (حویلی) است که مطابق با سنتهای معماری خوارزمی ساخته شدهاند. این ایوانها در سمت سایه و در مقابل تابش مستقیم آفتاب قرار گرفتهاند.
تقسیمبندی فضایی حرم به این صورت است که ایوان نخست به سلطان اختصاص داشته و چهار ایوان دیگر به همسران شرعی وی تعلق داشتهاند. هر یک از این فضاها دارای امکاناتی برای سکونت و استراحت بوده و از نظر اندازه و تجهیزات، بهگونهای طراحی شدهاند که پاسخگوی نیازهای ساکنان باشند.
در مجاورت این ایوانها، طعامخانه حرم قرار داشته و در بخش مقابل، محل سکونت کنیزان و کارکنان خدماتی تعبیه شده است. این سازماندهی فضایی نشاندهنده ساختار اجتماعی و درباری آن دوره در منطقه خوارزم است
بررسی مسجد جامع و حرم سلطانی در خیوه نشان میدهد که این شهر از دیرباز یکی از مراکز مهم فرهنگی، مذهبی و سیاسی در آسیای میانه بوده است. مسجد جامع با قدمتی بیش از هزار سال، نمونهای برجسته از معماری اسلامی و نگهدارنده آثار ارزشمند دینی است. در کنار آن، حرم سلطانی نیز بازتابی از ساختار اجتماعی و سبک زندگی درباری در قرن نوزدهم میلادی میباشد.
این دو مجموعه، در کنار یکدیگر، تصویری جامع از تاریخ، فرهنگ و تمدن منطقه خوارزم ارائه میدهند و اهمیت آنها در مطالعات تاریخی و معماری اسلامی غیرقابل انکار است.
