همان گونه که خود مادر از نگاه تمدن آریایی کشورهای آسیای میانه به شمول خوراسان/افغانستان, ایران , آذربایجان و کشورهای دور و پیشش دارای ارزش بلند بالایی است, زبان مادری هم به همان اندازه از ارزش و جایگاه بلندبالایی برخودار است. واز جانب دیگر آیین های آسمانی نیز زبان مادری (Mother Tongue / Native Language)را از حقوق نخستین انسانی میداند که به هیچ وجه نباید دست کم گرفته شود ویا هم برای زدودن زبان مادری هیچ تباری تلاش مذبوحانه بکار گرفته شود.
داودخان در دوران ده سال نخست وزیری اش (1333-1343 خورشیدی) و برادرش نعیم خان به حیث وزیر معارف, به همه آموزشگاه های کشور دستور صادر کرده بودند تا همه مضامین درسی به زبان افغانی (آن زبان را بعدا زبان پشتو خواندند) تدریس شود, درحالی که نه آموزگار به زبان افغانی آشنایی داشت ونه دانش آموزان و همان بود که آهنگ رشد معارف, به شدت روبه افت رفت.
«زبان مادری» را سازمان ملل متحد بهعنوان یک روز رسمی جهانی، تحت عنوان روز جهانی زبان مادری (International Mother Language Day) به رسمیت شناخت.
زمان رسمیشدن
- 17 نوامبر 1999
کنفرانس عمومی سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (UNESCO) روز 21 فبروری (February 21) را بهعنوان International Mother Language Day اعلام کرد. - سال 2002
مجمع عمومی United Nations این روز را بهصورت رسمی در سطح جهانی تأیید و به رسمیت شناخت.
چرا 21 فبروری انتخاب شد؟
این تاریخ به یاد دانشجویان بنگلادشی است که در 21 فبروری 1952 در دفاع از زبان مادری خود کشته شدند. این رویداد به نماد مبارزه برای حقوق زبانی (Linguistic Rights) تبدیل شد.
هدف از اعلام این روز
- حمایت از تنوع زبانی (Linguistic Diversity)
- جلوگیری از نابودی زبانها (Language Endangerment)
- تقویت آموزش به زبان مادری (Mother Tongue-Based Education)
- پاسداری از هویت فرهنگی (Cultural Identity)
بنابراین، اعلام رسمی «روز جهانی زبان مادری» نخست در سال 1999 توسط یونسکو و سپس در 2002 توسط سازمان ملل متحد صورت گرفت.
پیشینه تاریخی روز جهانی زبان مادری
ریشه تاریخی این روز به جنبش زبانی مردم بنگلادش بازمیگردد. در سال 1947، پس از تشکیل کشور پاکستان، دولت مرکزی زبان اردو (Urdu) را بهعنوان تنها زبان رسمی اعلام کرد؛ در حالی که اکثریت جمعیت بخش شرقی کشور (بنگال شرقی) به زبان بنگالی سخن میگفتند.
در 21 فبروری 1952، دانشجویان دانشگاه داکا در اعتراض به این سیاست زبانی تظاهرات کردند. نیروهای امنیتی به سوی معترضان آتش گشودند و چند دانشجو کشته شدند. این رویداد به «جنبش زبان بنگالی» (Bengali Language Movement) شهرت یافت و بعدها به یکی از عوامل مهم استقلال بنگلادش تبدیل شد.
امروز در شهر Dhaka بنای یادبودی به نام Shaheed Minar ( منار یا یادمان شهدا) به افتخار قربانیان این جنبش ساخته شده است.
نقش یونسکو در جهانیشدن این روز
در 17 نوامبر 1999، کنفرانس عمومی UNESCO، به پیشنهاد بنگلادش، روز 21 فبروری را بهعنوان International Mother Language Day تصویب کرد.
پس از آن، United Nations در سال 2002 این روز را در سطح جهانی تأیید نمود.
اهمیت این روز در سیاستهای آموزشی جهان
1️⃣آموزش به زبان مادری (Mother Tongue-Based Education)
پژوهشهای آموزشی نشان میدهد کودکانی که در سالهای ابتدایی به زبان مادری تحصیل میکنند:
- درک مفهومی عمیقتری دارند (Deep Conceptual Understanding)
- مهارت خواندن و نوشتن بهتری کسب میکنند (Literacy Skills)
- اعتماد به نفس بالاتری دارند (Self-Confidence)
- کمتر ترک تحصیل میکنند (Lower Dropout Rate)
یونسکو تأکید دارد که آموزش ابتدایی به زبان مادری پایهای برای توسعه پایدار (Sustainable Development) است.
2️⃣تنوع زبانی و خطر نابودی زبانها
طبق گزارشهای یونسکو، هزاران زبان در جهان در معرض خطر نابودی (Endangered Languages) قرار دارند. با مرگ هر زبان، بخشی از:
- میراث فرهنگی (Cultural Heritage)
- دانش بومی (Indigenous Knowledge)
- تنوع فکری بشر (Intellectual Diversity)
از میان میرود.
3️⃣زبان مادری و حقوق بشر
حق استفاده و آموزش به زبان مادری بخشی از حقوق زبانی (Linguistic Human Rights) محسوب میشود. احترام به این حق موجب:
- کاهش تبعیض قومی (Ethnic Discrimination)
- تقویت همبستگی اجتماعی (Social Cohesion)
- افزایش مشارکت مدنی (Civic Participation)
میشود.
- تعریف مفهومی زبان مادری
زبان مادری یا Mother Tongue که در ادبیات علمی با اصطلاحات Native Language (L1)، First Language Acquisition (FLA) و گاهی Primary Language نیز شناخته میشودو به زبانی گفته میشود که فرد از آغاز به جهان آمدنش یا سالهای نخست زندگی، بهصورت طبیعی و غیررسمی در محیط خانواده و اجتماع میآموزد.
در زبانشناسی، این زبان معمولاً با نماد L1 مشخص میشود، در حالی که زبان دوم با L2 (Second Language) شناخته میشود.
- اکتساب زبان مادری(First Language Acquisition)
فرایند یادگیری زبان مادری را Language Acquisition مینامند، نه Language Learning.
- Acquisition: فراگیری طبیعی و ناخودآگاه زبان
- Learning: یادگیری رسمی و آموزشی زبان
نظریهپردازان مهم در این حوزه عبارتاند از:
- Noam Chomsky – نظریه «دستور زبان همگانی» (Universal Grammar)
- Jean Piaget – نظریه رشد شناختی (Cognitive Development Theory)
- Lev Vygotsky – نظریه اجتماعی-فرهنگی (Sociocultural Theory)
چامسکی معتقد بود که انسان دارای «توانش زبانی ذاتی» (Innate Linguistic Competence) است و مغز انسان با ساختاری به نام Language Acquisition Device (LAD) برای یادگیری زبان برنامهریزی شده است.
- اهمیت روانشناختی زبان مادری
از دیدگاه روانشناسی، زبان مادری نقش اساسی در شکلگیری:
- هویت فردی (Personal Identity)
- هویت فرهنگی (Cultural Identity)
- خودآگاهی (Self-Concept)
- انسجام عاطفی (Emotional Attachment)
دارد. پژوهشها نشان میدهد که عواطف عمیق انسانی معمولاً در زبان مادری بهتر بیان میشوند، زیرا شبکههای عصبی مربوط به احساسات با زبان نخست پیوند قویتری دارند.
- زبان مادری و هویت فرهنگی
زبان مادری حامل:
- حافظه تاریخی (Collective Memory)
- میراث فرهنگی (Cultural Heritage)
- ارزشهای اجتماعی (Social Values)
- روایتهای ملی (National Narratives)
است. از دیدگاه جامعهشناسی زبان (Sociolinguistics)، حذف یا تضعیف زبان مادری میتواند منجر به Language Shift (تغییر زبان) یا حتی Language Death (مرگ زبان) شود. بمانند چندین زبانی که در قرن 20 میرا شد و آن زبانی اگر از 1500 واژه کمتر داشته باشد, به حیث یک زبان مستقل شناخته نمی شود. زبان افغانی(پشتو) که در جنوب و شرق خوراسان/افغانستان و شمالشرق پاکستان سخن زده میشود تا چند دهه دیگر شاید میرا شود.
- زبان مادری و آموزش(Mother Tongue-Based Education)
در نظامهای آموزشی مدرن، مفهوم Mother Tongue-Based Multilingual Education (MTB-MLE) اهمیت فراوان دارد.
طبق گزارشهای سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (UNESCO)، آموزش ابتدایی به زبان مادری باعث:
- افزایش درک مفهومی (Conceptual Understanding)
- کاهش ترک تحصیل (Dropout Rate)
- بهبود مهارتهای شناختی (Cognitive Skills)
- تقویت اعتماد به نفس (Self-Efficacy)
میشود.
- چند زبانگی و زبان مادری(Multilingualism)
در جوامع چندزبانه، فرد ممکن است:
- دوزبانه (Bilingual)
- چندزبانه (Multilingual)
باشد. در چنین شرایطی، زبان مادری نقش پایهای در انتقال ساختارهای زبانی به زبان دوم دارد که این پدیده را Language Transfer مینامند.
- حقوق زبان مادری(Linguistic Rights)
در حقوق بینالملل، مفهوم Linguistic Human Rights مطرح است. اسناد مهم در این زمینه عبارتاند از:
- United Nations
- UNESCO
- UNICEF
این نهادها بر حق آموزش و استفاده از زبان مادری بهعنوان بخشی از Human Rights تأکید دارند.
- زبان مادری و تفکر(Language and Thought)
یکی از مباحث مهم در زبانشناسی، رابطه زبان و اندیشه است که با نظریه Linguistic Relativity یا فرضیه Sapir-Whorf Hypothesis شناخته میشود. این دیدگاه بیان میکند که ساختار زبان مادری میتواند بر شیوه تفکر و درک جهان تأثیر بگذارد.
- چالشهای زبان مادری در جهان معاصر
در عصر جهانیشدن (Globalization) و گسترش زبانهای مسلط مانند انگلیسی، بسیاری از زبانهای بومی با تهدید مواجهاند. مهمترین چالشها عبارتاند از:
- یکسانسازی فرهنگی (Cultural Homogenization)
- استعمار زبانی (Linguistic Imperialism)
- مهاجرت گسترده (Mass Migration)
- سیاستهای تکزبانه (Monolingual Policies)
فرایند و راهکار
زبان مادری که در حوزه تمدنی آسیای میانه + کشورهای خوراسان/افغانستان, ایران, آذربایجان و کشورهای دور وپیشش زبان گشن بیخ و پربار پارسی است, نه تنها ابزار ارتباطی، بلکه بنیان هویت انسانی، سرمایه فرهنگی، و عنصر اساسی رشد شناختی است. تقویت و حفاظت از زبان مادری پارسی به معنای حفاظت از تنوع فرهنگی (Cultural Diversity) و کرامت انسانی (Human Dignity) است.
در جهان امروز، سیاستهای آموزشی و فرهنگی باید بر اصل «آموزش به زبان مادری در سالهای نخست زندگی» استوار باشد تا توسعه پایدار (Sustainable Development) و عدالت اجتماعی (Social Justice) تحقق یاب., نه اینکه زبان افغانی (پشتو) به زور و جبر و اکراه بر مردم غیر اوغان تحمیل شود.
روز جهانی زبان مادری تنها یک مناسبت نمادین نیست؛ بلکه یادآور مبارزه برای کرامت انسانی و تنوع فرهنگی است. این روز نشان میدهد که زبان مادری پارسی نه فقط ابزار ارتباط همه اقوام داخل جغرافیای خوراسان/افغانستان است، بلکه ریشه بشردوستی, هستی دوستی, هویت، فرهنگ و آزادی بیان است که باید با دل و جان ارزشش را دانست و پهنا اش داد.
به سوی پاسداری و گسترش بی مزر زبان قندپارسی
