طرح چالش
در سال های سال به ویژه در این روزها (روزهای ماه جنوری 2026 فرنگی)که بحران جنگی ایران و اسراییل Iran and Israel War از جنگ 12 روزه ماه جون 2025 فرنگی گذشته حالا وارد مرحله داغتر آن شده می رود که هم کشورهای خاورمیانه را به شدت نگران ساخته و در پهلوی آن نا آرامی های فراوانی که درایران به وقوع پیوسته نه تنها منجر به تلفات جانی چند هزار نفری شده بلکه به صدها موزیم, مسجد, کتابخانه ها و دارایی ملی و شخصی صدمات زیادی وارد آمده است که دیدگاه های گوناگونی به تایید یا تردید آن ابراز گردیده که مخالفان نظام جمهوری اسلامی ایران, آن را انقلاب دوم ایران می خوانند مگر هواداران نظام جمهوری اسلامی ایران آن را آشوب می گویند و از جانب دیگر رضاپهلوی لتیره پسر شاهنشاه متوفای ایران هم کفش در پا کرده تابه ایران فرود آید. پس لازم است گفته آید که تحولات اجتماعی و سیاسی در هر کشور, همواره به اشکال مختلفی بروز مییابند که از مهمترین آنها میتوان به انقلاب (Revolution)، شورش (Rebellion) و آشوب (Riot) اشاره کرد. هرچند این مفاهیم در گفتار روزمره گاه بهجای یکدیگر استفاده میشوند، اما از نگاه ژورنالیزم علوم سیاسی و جامعهشناسی، تفاوتهای بنیادینی در ماهیت، اهداف، سازماندهی و پیامدهای آنها وجود دارد که باید برجسته شود.
واکاوی
جوامع انسانی در مسیر تاریخ خود همواره با بحرانها و تنشهایی مواجه بودهاند که گاه به تغییرات تدریجی (Gradual Change) و گاه به دگرگونیهای ناگهانی و ریشهای منجر شدهاند. انقلاب، شورش و آشوب از جمله اشکال کنش جمعی (Collective Action) هستند که معمولاً در شرایط نابرابری، بیعدالتی و بحران مشروعیت (Legitimacy Crisis) ظهور میکنند. شناخت دقیق این مفاهیم برای تحلیل تحولات سیاسی، اجتماعی و رسانهای اهمیت ویژهای دارد.
- 1.مفهوم انقلاب(Revolution)
انقلاب به تغییر بنیادین و ساختاری در نظام سیاسی، اجتماعی و اقتصادی یک جامعه اطلاق میشود. از دیدگاه تدا اسکاکپول (Theda Skocpol)، انقلابها نهتنها باعث تغییر حکومت (Regime Change) میشوند، بلکه ساختارهای اجتماعی و طبقاتی (Social and Class Structures) را نیز دگرگون میسازند.
ویژگیهای اصلی انقلاب:
- هدفمندی و ایدیولوژی مشخص (Ideology)
- مشارکت گستردهٔ مردمی (Mass Mobilization)
- رهبری و سازماندهی (Leadership and Organization)
- تغییر نظام سیاسی و نهادها (Institutional Transformation)
نمونهها:
انقلاب فرانسه (French Revolution)، انقلاب روسیه (Russian Revolution)، انقلاب اسلامی ایران (Iranian Revolution)و انقلاب مصر Arabs Springs (Egypt) درسال فرنگی2011.
بنده در هنگام انقلاب مصر در بهار سال 2011 فرنگی در قاهره بودم. مردم مصر را یگانه مردمی یافتم که براستی تمدن پردرخشش باستانی دارند. به جز یک مورد کوچک و ناکام در قاهره که 6 میلیون نفوس داشت, دیگر هیچ مورد چور و چپاول و تاراج دارایی های عامه و شخصی به قوع نه پیوست. هیچ فروشگاه و دکان و بازار چور نشد. در دو طرف همه کوچه های شهر قاهره , بانوان و مردان همان کوچه, با بیل و کلنگ و ملاقه و کفگیر و دانگ چوب برای جلوگیری از خرابکاری 24 ساعت پیره می دادند و دو طرف کوچه را با سنگ وخشت و خاده های چوب بسته کرده بودند و تنها باشندگان همان کوچه را اجازه رفت و برگشت می دادند و بس. مردم همه برای انقلاب ایستاده بودند که منجر به ریاست جمهوری محمدمرسی شد. محمدمرسی هم یک سال بعد, توسط کودتای عبدالفتاح السیسی وزیردفاعش, برکنار و زندانی و محاکمه شد تا اینکه در زندان درگذشت.
- 2.مفهوم شورش(Rebellion)
شورش به کنش اعتراضی سازمانیافته یا نیمهسازمانیافتهای گفته میشود که معمولاً علیه قدرت حاکم (Authority) یا سیاستهای خاص دولت شکل میگیرد، اما الزاماً به تغییر کامل نظام سیاسی منجر نمیشود. شورشها میتوانند منطقهای (Local) یا محدود به گروههای خاص اجتماعی باشند.
ویژگیهای شورش:
- اهداف محدودتر نسبت به انقلاب
- سازماندهی متوسط یا غیرمتمرکز (Decentralized Organization)
- امکان مسلحانه بودن (Armed Rebellion)
- تمرکز بر اصلاح یا مقاومت، نه لزوماً دگرگونی کامل
نمونهها:
شورشهای قومی (Ethnic Rebellions)، قیامهای منطقهای (Uprisings)
- 3.مفهوم آشوب(Riot)
آشوب به رفتار جمعی خشونتآمیز، ناگهانی و اغلب بدون رهبری مشخص گفته میشود که معمولاً در واکنش به یک رویداد محرک (Trigger Event) مانند بیعدالتی، خشونت پولیس یا بحران اقتصادی رخ میدهد. آشوب فاقد برنامهٔ سیاسی بلندمدت است و بیشتر جنبهٔ احساسی (Emotional Reaction) دارد.
ویژگیهای آشوب:
- خودجوش و کوتاهمدت (Spontaneous and Short-term)
- نبود رهبری و ایدیولوژی روشن
- تمرکز بر تخریب و نافرمانی (Disorder and Destruction)
- پیامدهای امنیتی و اجتماعی شدید
نمونهها:
آشوبهای شهری (Urban Riots)، ناآرامیهای خیابانی (Street Violence)
- 4.مقایسهٔ تطبیقی مفاهیم(Comparative Analysis)
| ویژگی | انقلاب (Revolution) | شورش (Rebellion) | آشوب (Riot) |
| هدف | تغییر بنیادین | اصلاح یا مقاومت | واکنش آنی |
| سازماندهی | بالا | متوسط | بسیار کم |
| ایدئولوژی | دارد | محدود | ندارد |
| تداوم | بلندمدت | میانمدت | کوتاهمدت |
- 5.نقش رسانهها در بازنمایی این پدیدهها(Role of Media)
رسانهها (Media) نقش تعیینکنندهای در چارچوببندی (Framing) و معناسازی (Meaning Construction) انقلاب، شورش و آشوب دارند. استفادهٔ نادرست از این مفاهیم میتواند منجر به تحریف افکار عمومی (Public Opinion Manipulation) و مشروعیتزدایی یا مشروعیتبخشی سیاسی (Delegitimization / Legitimation) شود؛ موضوعی که برای ژورنالیزم حرفهای اهمیت حیاتی دارد.
راهکار
انقلاب، شورش و آشوب هرچند همگی اشکالی از کنش همگانی اعتراضی هستند، اما از نظر ماهیت، اهداف و پیامدها تفاوتهای اساسی دارند. درک دقیق این تمایزها برای تحلیل علمی تحولات سیاسی، آموزش دانشگاهی و پوشش حرفهای رسانهای ضروری است. استفادهٔ آگاهانه از این مفاهیم، به ارتقای فهم اجتماعی و جلوگیری از سادهسازیهای گمراهکننده نیز کمک میکندکه باید دقت به آن برخورد کرد.
به سلامت
