مقدمه
گرینلند، بزرگترین جزیره جهان با مساحتی بیش از دو میلیون کیلومتر مربع، یک قلمرو نیمهخودمختار تحت حاکمیت پادشاهی دانمارک است. این جزیره از سال ۱۹۵۳ بخشی از دانمارک محسوب میشود، اما بر اساس قانون خودمختاری مصوب ۲۰۰۹، اختیارات گستردهای در امور داخلی مانند آموزش، بهداشت و بهرهبرداری از منابع طبیعی دارد. با این حال، سیاست خارجی، امور دفاعی و ارزی همچنان تحت کنترل دولت دانمارک باقی مانده است.(۱) جمعیت گرینلند حدود ۵۶ هزار نفر است که عمدتاً از اقوام اینویت تشکیل شده، و اقتصاد آن بر پایه ماهیگیری، گردشگری و استخراج معادن متکی است. موقعیت استراتژیک گرینلند در قطب شمال و منابع معدنی غنی آن، اهمیت ژئوپلیتیکی بالایی به آن بخشیده، اما حاکمیت آن بر اساس اصول حقوق بینالملل، از جمله منشور سازمان ملل متحد، به دانمارک تعلق دارد.(۲)
۱: تفاوت در سیاست خارجی آمریکا با عملکردهای بیثبات ترامپ؟ آیا انستیتوتهای سیاست خارجی آمریکا بیکاره شدهاند؟ چه نقش در سیاست خارجی آمریکا دارند؟
سیاست خارجی ایالات متحده به عنوان قدرت اول اقتصادی و نظامی جهان به طور سنتی بر پایه منافع ملی این کشور، اصول چندجانبهگرایی، اتحادهای استراتژیک مانند (ناتو ) و تعهد به قوانین بینالمللی استوار است. این رویکرد توسط نهادهایی مانند وزارت امور خارجه، شورای امنیت ملی و CIA شکل میگیرد و نقش کلیدی در تدوین و اجرای سیاست خارجی امریکا دارند. این نهادها بر اساس تحلیلهای بلندمدت بر اساس های معتبر، منافع ملی و همکاریهای بینالمللی عمل میکنند و اغلب به عنوان وزنه تعادل در برابر تصمیمات شخصی رؤسای جمهور عمل کردهاند.
در مقابل، عملکرد آقای ترامپ در دوره دوم ریاستجمهوری نشاندهنده رویکردی معاملهمحور و یکجانبهگرا است که سیاست خارجی را به عنوان ابزاری اقتصادی برای دستیابی به اهداف کوتاهمدت میبیند. برای مثال، ترامپ گرینلند را “ضرورت برای امنیت ملی آمریکا” توصیف کرده و کشور های اروپایی را تهدید کرده تا با اعمال تعرفه ۱۰ درصدی (و افزایش به ۲۵ درصد) روی هشت کشور اروپایی، دانمارک را وادار به فروش آن کند.(۳) این رویکرد با سیاست خارجی سنتی آمریکا تفاوت دارد، جایی که تمرکز بر دیپلماسی جمعی و احترام به حاکمیت کشورها است، نه فشار اقتصادی مستقیم بر متحدان.
نمونه واضح این بیثباتی، ادعاهای مکرر ترامپ در مورد بازگشت به پایگاه هوایی بگرام در افغانستان است. ترامپ در دوره اول ریاستجمهوریاش (۲۰۱۹) مذاکرات توافق دوحه با طالبان را آغاز کرد که منجر به خروج کامل نیروهای آمریکایی از افغانستان در آگوست ۲۰۲۱ شد، از جمله ترک بگرام، بزرگترین پایگاه هوایی افغانستان در منطقه که توسط امریکا اداره می شد. اما در ۲۰۲۵، ترامپ چندین بار ادعا کرد “ما در حال تلاش برای بازپسگیری بگرام هستیم” و حتی تهدید کرد که “اگر طالبان بگرام را پس ندهد، اتفاقات بدی رخ خواهد داد”.(۴) این ادعاها، توسط طالبان رد شد، شگرد های سیاسی ترامپ نمونه ی ناهماهنگی با نهادهای سیاست خارجی آمریکا است، زیرا وزارت امور خارجه و شورای امنیت ملی بر اساس توافقهای قبلی، از افغانستان خارج شدند و بر عدم بازگشت نظامی تأکید داشتند. این چرخشها، بیثباتی در سیاست خارجی امریکا ایجاد کرده و با فرستادن ۴۰ ملیون دلار پول نقد به طالبان و همکاری امنیتی با این گروه انسان و قانون ستیز اعتبار آمریکا را در سطح جهانی کاهش داد. اما جمعی باور دارند، نهادهای سیاست خارجی آمریکا “بیکاره” نشدهاند. آنها همچنان نقش فعالی دارند. استدلال می کنند وزارت امور خارجه در مذاکرات با اروپا برای کاهش تنشها شرکت کرده، و شورای امنیت ملی تحلیلهای امنیتی در مورد قطب شمال ارائه میدهد. حتی برخی جمهوریخواهان کنگره مانند دان بیکن، این اقدامات ترامپ را محکوم کرده و بر حفظ اتحادها تأکید کردهاند.(۵) این نهادها میتوانند تصمیمات رئیسجمهور را تعدیل کنند، اما قدرت اجرایی نهایی با ترامپ است، که این امر گاهی به بیثباتی منجر میشود. در نهایت، نقش این نهادها در حفظ تداوم سیاست خارجی آمریکا حیاتی است، اما در دوره ترامپ، آنها اغلب در موقعیت دفاعی قرار گرفتند تا آسیبهای ناشی از تصمیمات ترامپ را کاهش دهند.
۲: اروپا متحدین اول آمریکا است، در محور ناتو شراکت تاثیرگذار دارند. در صورت ادامه تنش ممکن ترامپ و اروپا عقبنشینی کنند یا این تنش به تقابل کامل مبدل خواهد شد.
اروپا به عنوان متحد اصلی آمریکا در چارچوب ناتو، نقش کلیدی در امنیت جمعی غرب، عملیات نظامی مشترک و مقابله با تهدیدات جهانی مانند حمله روسیه به اکراین و تغییرات آب و هوا “ محیط زیست”ً دارد. ناتو بر پایه اصل دفاع جمعی (ماده ۵) بنا شده و اروپا بیش از ۷۰ درصد بودجه غیرآمریکایی آن را تأمین میکند، سهم اروپا این شراکت را حیاتی میسازد.(۶)
رهبران اتحادیه اروپا و بریتانیا به طور گستردهای به تهدیدهای ترامپ واکنش نشان دادهاند و بر همبستگی و حفظ حاکمیت تأکید کردهاند.
بریده صحبتهای کلیدی آنها به شرح زیر است:
• کییر استارمر، نخستوزیر بریتانیا: «اعمال تعرفهها علیه متحدان برای پیگیری امنیت جمعی ناتو کاملاً اشتباه است. آینده گرینلند تنها به مردم گرینلند و پادشاهی دانمارک تعلق دارد. هر تصمیمی درباره وضعیت آینده گرینلند تنها متعلق به مردم گرینلند و پادشاهی دانمارک است. این حق اساسی است و ما از آن حمایت خواهیم کرد.»(۷)
• مته فردریکسن، نخستوزیر دانمارک: «اروپا باجخواهی نخواهد شد. اروپا تسلیم نخواهد شد. ما میخواهیم همکاری کنیم و این ما نیستیم که به دنبال درگیری هستیم. از پیامهای مداوم از سراسر قاره خوشحالم: اروپا باجخواهی نخواهد شد.»(۸)
• امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه: «تهدید تعرفه غیرقابل قبول است. هیچ ارعاب یا تهدیدی ما را تحت تأثیر قرار نخواهد داد – نه در اوکراین، نه در گرینلند، نه در هیچ جای دیگری از جهان. اروپاییها در صورت تأیید، به طور متحد و هماهنگ پاسخ خواهند داد. ما خواهیم دانست چگونه حاکمیت اروپا را حفظ کنیم.»(۹)
• یوناس گاهر استوره، نخستوزیر نروژ: «ما معتقدیم همه باید برای کاهش تنش کار کنیم – اتفاقات زیادی در اطراف ما رخ میدهد که نیاز به ایستادن در کنار هم داریم.» او مخالفت نروژ با تعرفهها را ابراز کرد و گفت: «موضع نروژ در مورد گرینلند روشن است. گرینلند بخشی از پادشاهی دانمارک است. تهدیدها میان متحدان جایی ندارند.» استوره پیشنهاد گفتوگوی تلفنی مستقیم با ترامپ داد تا تنش کاهش یابد، اما بر حاکمیت دانمارک تأکید کرد.
این موضع نشاندهنده رویکرد نروژ به عنوان یک عضو ناتو است که بر دیپلماسی، اتحاد ترانسآتلانتیک و کاهش تنش تمرکز دارد، در حالی که حاکمیت متحدان را قاطعانه دفاع میکند
• اورزولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا: «اتحادیه اروپا در کنار دانمارک و مردم گرینلند ایستاده است. تهدید تعرفه روابط ترانسآتلانتیک را تضعیف میکند و خطر یک مارپیچ خطرناک نزولی را به همراه دارد. اروپا متحد خواهد ماند، هماهنگ و متعهد به حفظ حاکمیت خود.»(۱۰)
• آنتونیو کوستا، رئیس شورای اروپا: «به دلیل اهمیت تحولات اخیر، جلسه فوقالعاده شورای اروپا را در روزهای آینده برگزار میکنم. اتحادیه اروپا در کنار دانمارک و مردم گرینلند ایستاده است. تهدید تعرفه روابط متحدین ترانسآتلانتیک “ transatlantic alliance “ً را تضعیف میکند و خطر یک مارپیچ خطرناک نزولی را به همراه دارد.»(۱۱)
در صورت ادامه تنشها بر سر گرینلند، دو سناریوی محتمل وجود دارد:
۱- عقبنشینی هر دو طرف و ترامپ فکر میکند امتیاز میگیرد، شگرد سیاست و روابط بینالملل را با رویکرد اقتصادی بررسی میکند. در این سناریو، اروپا ممکن است با مذاکرات دیپلماتیک (مانند پیشنهاد تقویت امنیت مشترک در قطب شمال بدون تغییر حاکمیت) تنش را کاهش دهد، و ترامپ این را به عنوان پیروزی اقتصادی ببیند. رهبران اروپا بر “گفتوگوی آرام” و رویکر “اتحاد غرب” تأکید کردهاند.(۱۲)
۲- تقابل- ادامه تنش. اگر ترامپ تعرفهها را اعمال کند، اروپا ممکن است با تعرفههای تلافیجویانه (مانند هدف قرار دادن صادرات آمریکایی به ارزش ۱۰۷ میلیارد دلار) پاسخ دهد، که به جنگ تجاری منجر شود. از جانب دیگر تصور کنید اروپا شراکت تجاری استراتژیک با چین آغاز کند، قطعا در دو سال اول شراکت، چین اقتصاد اول جهان میشود. در این بازی بازنده اصلیآمریکا و اروپاست. این سناریو نه تنها ناتو را تضعیف میکند، وبه فروپاشی می کشاند. نظم و امنیت فعلی جهانی را می تواند برهم بزند.
دانمارک نیروهای بیشتری به گرینلند فرستاده، و اتحادیه اروپا جلسه اضطراری برای بررسی “مکانیسم ضدفشار” برگزار میکند، که نشاندهنده آمادگی برای تقابل است.(۱۳) در نهایت، تقابل کامل میتواند به “طلاق” روابط “ transatlantic alliance “ً متحدین ترانسآتلانتیک، منجر شود، اما اروپا تاکنون بر “اتحاد” و “حمایت از دانمارک” تمرکز کرده تا از تشدید جلوگیری کند.
۳: منشور سازمان ملل متحد اشغال کشورها را ممنوع کرده است. به همین دلیل آمریکا، اروپا و جهان در برابر اشغال روسیه از اوکراین حمایت میکنند. اگر این اشغال توسط آمریکا یا اروپا صورت بگیرد چه فرقی با اشغال اوکراین دارد؟
منشور سازمان ملل متحد (فصل ۲، ماده ۴) استفاده از زور یا تهدید به زور علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی کشورها را ممنوع کرده است. این اصل اساسی حمایت جهانی از اوکراین در برابر اشغال روسیه است، جایی که آمریکا، اروپا و سازمان ملل تحریمها و کمکهای نظامی انجام میدهند تا نظم بینالمللی را حفظ کنند.(۱۴)
اگر چنین اقدامی توسط آمریکا یا اروپا صورت گیرد؟ مانند فشار برای کنترل گرینلند، هیچ فرقی اساسی با اشغال اوکراین ندارد، زیرا هر دو نقض حاکمیت ملی و اصل عدم مداخله امور داخلی یک کشور مستقل هستند. تفاوت تنها در بازیگران است: روسیه به عنوان “مهاجم ” محکوم شده، اما اگر آمریکا (با تهدید تعرفه یا فشار نظامی) گرینلند را می خواهد “بخرد” یا کنترل کند، این عمل همچنان غیرقانونی است، زیرا رضایت واقعی مردم گرینلند ضروری است.(۱۵)
این عملکرد نظم بینالمللی و اعتبار سازمان ملل متحد و شورای امنیت را به شدت آسیب میرساند و این نهاد معتبر را بیاعتبار و در آستانه فروپاشی قرار میدهد. زیرا شورای امنیت (آمریکا، بریتانیا، چین، فرانسهو چین وروسیه)مسئول حفظ صلح و امینت جهانی است، و نقض توسط یکی از آنها “استاندارد دوگانه”ً پنداشته میشود. و میتواند به افزایش درگیریهای جهانی و نقص گسترده منشور ملل متحد منجر شود، مانند تشویق چین به اقدامات مشابه در تایوان. رهبران اروپا با اظهارات ترامپ مخالفت کردند و انرا “حمله به حاکمیت اروپا” توصیف کردهاند، و سازمان ملل ممکن است قطعنامهای برای محکومیت صادر کند، اما آمریکا می تواند انرا وتو کند! این نوع عمکرد با شگرد های حقوق بین المللی اعتبار شوری امنیت را به شدت آسیب میزند.(۱۶) در نهایت، این امر اصل “برابری “ کشورها را زیر سؤال میبرد و میتواند به فروپاشی اعتماد نهادهای بینالمللی بیانجامد.
نتیجهگیری
با توجه به استدلال های فوق، تنش بر سر گرینلند نمونهای زنده ی از چالشهای حقوق بینالملل در برابر رویکردهای یکجانبه امریکا است. منشور سازمان ملل و اصول ناتو بر احترام به حاکمیت، دیپلماسی جمعی و عدم استفاده از فشار اقتصادی یا نظامی برای تغییر مرزها تأکید دارند. بیطرفانه میتوان گفت که حفظ نظم جهانی نیازمند تعهد همه طرفها، از جمله آمریکا و اروپا است تا منافع مشترک مانند امنیت قطب شمال بدون نقض حقوق کشورها تأمین شود. در غیر این صورت، آسیب به اتحادها نه تنها اروپا و آمریکا را تضعیف میکند، بلکه کل سیستم بینالمللی را در معرض خطر قرار میدهد.
منابع
(۱) الجزیره. “Greenland: A semi-autonomous Danish territory” (بهروزرسانی ۲۰۲۶).
(۲) سازمان ملل متحد. منشور سازمان ملل متحد، فصل ۲، ماده ۴.
(۳) رویترز. “Trump threatens tariffs over Greenland” (ژانویه ۲۰۲۶).
(۴) الجزیره. “Afghanistan’s Bagram airbase: Why is Trump desperate to take it back?” (۲۹ سپتامبر ۲۰۲۵).
(۵) نیویورک تایمز. “European Allies Mull Retaliation Over Trump’s Greenland Threats” (۱۹ ژانویه ۲۰۲۶).
(۶) ناتو. گزارش بودجه و ساختار ناتو (۲۰۲۶).
(۷) بیبیسی. “Starmer condemns tariffs as ‘completely wrong’” (۱۹ ژانویه ۲۰۲۶).
(۸) بیبیسی. “‘Europe won’t be blackmailed,’ Danish PM says” (۱۸ ژانویه ۲۰۲۶).
(۹) رویترز. “Macron says Trump tariff threat over Greenland unacceptable” (۱۷ ژانویه ۲۰۲۶).
(۱۰) ایبیسی نیوز. “Europe ‘united’ in face of Trump’s Greenland threats” (۱۹ ژانویه ۲۰۲۶).
(۱۱) سیانان. “European Council President Antonio Costa announces extraordinary meeting” (۱۸ ژانویه ۲۰۲۶).
(۱۲) انپیآر. “European leaders warn Trump’s Greenland tariffs threaten ‘dangerous downward spiral’” (۱۸ ژانویه ۲۰۲۶).
(۱۳) رویترز. “EU scrambles to avert Trump Greenland tariffs, prepares retaliation” (۱۸ ژانویه ۲۰۲۶).
(۱۴) سازمان ملل متحد. قطعنامههای مربوط به اوکراین (۲۰۲۲–۲۰۲۶).
(۱۵) گاردین. “European leaders rally behind Greenland” (ژانویه ۲۰۲۶).
(۱۶) سیانان. “A stunned Europe gathers to respond after Trump increases pressure over Greenland” (۱۸ ژانویه ۲۰۲۶).
